РАМАЗАНДА НӘПСІНІ ТІЗГІНДЕУ МӘДЕНИЕТІ
Жаратқан Алланың көркем есімінің бірі – Хаким. Хаким – әр ісінде дархан даналық пен сансыз сыры бар хикмет Иесі. Ақиқатында, Алла Тағала парыз еткен әрбір үкімде даналық пен хикмет тұнып тұрады. Оның бағзысы адам баласына мәлім болса, кейбірі адамзат ақыл-санасы жетпейтіні де хақ. Құран Кәрім мен хадистерінде кейбір парыздың сыры айтылған. Десе де, даналығы құпия күйінде қалған парыздар да болады. Он екі айдың сұлтаны Рамазан оразасы асыл дініміздің негізгі бес тірегінің бірі.
Ораза иләһи хикметті һәм сырды арқалаған құлшылық. Алла Тағала Рамазан оразасын үлкен хикмет үшін парыз етті. Соның бірі – тақуалық. Құран Кәрімде: «Уа, иман еткендер! Өздеріңнен бұрынғыларға парыз етілгендей сендерге де ораза ұстау парыз етілді. Бәлкім, сол арқылы (асау нәпсіні тізгіндеп), – күнә атаулыдан сақтанып тақуалыққа жетерсіңдер» («Бақара» сүресі, 183-аят), деп әмір етілген. Аталмыш аяттағы «...тақуалыққа жетерсіңдер» дегеннің мағынасын Ибн Касир тәпсірде: «Оразаның бірқатар сырынан адам ағзасын тазарту және шайтанның адам бойына, санасы мен ақылы және жүрегіне кіретін жолдарды тарылту» – деп баян еткен. Әз-Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кейбір ораза тұтушыға оразасынан алар үлесі тек ашығу ғана. Кейбір түнде құлшылық жасаушыға тиер несібе түнді ұйқысыз өткізу ғана», – деген (Бұхари, Мүслим).
Ендеше, тақуалық деген не? Тақуалық – адам өзі мен Алланың азабы арасына қорған жасауы. Ал, хазіреті Әли ибн Әбу Тәліп (оған Алла разы болсын): «Тақуалық – Алладан қорқу. Түсірілген Құранмен жүру. Азға разы болу, қиямет күнге дайындалу», – деген. Ал, сахаба Ибн Масғұд (оған Алла разы болсын) Жаратушы алдында лайықты түрде тақуалық таныту туралы ұғымын былай түсіндіреді: «Алла Тағалаға бойұсыну, қарсы келмеу. Алланы зікір етіп жадында сақтау, ешқашан ұмытпау. Әрдайым шүкіршілік ету, күпірлік етпеу». Алла елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ораза – қалқан. Сендердің бірің ораза тұтса жаман сөз, жаман әрекет істемесін. Балағат айтқан, ұрыс шығарған кісіге: «Мен оразамын» десін», – деп (Бұхари, Мүслим) оразаның мән-мағынасын түсіндірді.
Ораза қалқан, бұл дүниеде нәпсіні тыю арқылы күнә атауынан қорғайды. Ал ақыретте тозақ отынан сақтайды. Оразаның сырын терең түсіндіре отырып, ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кімде-кім жаман сөз бен ісін тастамаса, оның тамақ жемей, сусын ішпей жүргенінің Алла Тағалаға ешбір керегі жоқ», – деген (Бұхари, Әбу Дауд, Термизи). Сахаба Жабир ибн Абдулла (оған Алла разы болсын): «Ораза тұтсаң құлағың, көзің және тілің өтірік пен арам істен ораза болсын. Көршіге зиян тигізуден сақ бол. Ораза күніңде салмақты және байсалды бол. Ораза күнің мен басқа күндерің ешбір айырмашылығы жоқ, бірдей болмасын», – деген екен. Демек, ораза – тақуалық қасиетін бойға сіңірудің жолы. Алла Тағаланың әмірін ықыласпен орындауда тақуалықтың көмегі мол. Ендеше оразаның ең басты хикметі мен сырын зерттеп көрелік.
Бірінші: Ораза – нығметке шүкір етуге себеп. Ораза – ас пен сусыннан және жұбайына жақындасудан тыйылу. Осы нығмет түрлерінен белгілі уақытқа тыйылу оның қадірін сезінуге жәрдемдеседі. Әдетте, адам баласы нығметтерді ұғынып түсіне бермейді. Уысынан шығып кеткенде ғана танып қадірлей бастайды. Демек, ораза – шүкіршіл болуды үйрететін ғибадат.
Екінші: Ораза – арам атаулыдан тыйылуға себеп. Ораза күндері адам Хақ Тағаланың разылығы үшін әдетте адал болған ас-судан және некелі жарына жақындасудан өзін тыятын болса, онда арам атаулыдан тыйылуы жеңіл бола түседі. Демек, ораза Алла Тағала тыйым еткен істерден аулақ болуды үйретеді.
Үшінші: Ораза – нәпсіні жеңуге себеп. Нәпсі табиғаты тойынса қалау мен құмарлық жетегінде кетеді. Ал, ашықса құмарлықтан тыйылады. Сол себепті де, ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, жастар! Кімнің шамасы жетсе үйленсін. Өйткені (үйлену) көзді арамнан, жынысты (ойнастықтан) жақсы сақтайды. Ал, үйленуге шамашарқы жетпегенің ораза ұстасын. Ораза құмарлықты тізгіндейді», – деп кеңес берген.
Төртінші: Ораза – мейірімділіктің қайнар көзі. Ораза ұстаушы аштықтың не екенін сезінеді. Десе де оның ас-сусыз жүруі бірнеше сағатпен шектеулі. Ал, күні бойы ұзақ нәр татпай жүретін, аштық күнделікті өмір салтына айналған мұқтаж жанның күйін түсінуге оразаның көмегі мол. Нәтижеде, ораза тұтушы жағдайы төмен, мұқтаж адамның не сезінетінін естіп, көріп емес, бар жан тәнімен түйсінеді. Осылайша, ораза оның жүрегін жұмсартып, мейірімін оятады. Қайырымдылық жасауына септігі тиеді.
Бесінші: Ораза – шайтанға тойтарыс берудің тәсілі. Ораза құлшылығы шайтанның азғыруын әлсірете түседі. Әзәзілдің арбауы мен азғыруы едәуір бәсеңдеп, адамның күнәсі азая түседі. Өйткені, хадисте айтылғандай шайтан малғұн адамның қан тамырымен жүреді. Ал, оның жолын бөгеп, жүруін тарылтудың жолы ораза тұтумен жүзеге асады. Міне, бұл оразаның адам баласына берер нығметінің теңізден ғана тамшыдай сыбағасы.
Таң қылау бергеннен бастап күн ұясына батқанға дейін тамақ мен сусын ішпей жүру – оразаның сыртқы көрінісі. Алайда, осы амалдың мақсаты бар. Әр істе басты талап белгілі бір мақсатқа жету үшін жасалатыны мәлім. Оразаның мақсаты да жан дүниесін тазартып, тақуалыққа қадам басу. Сол арқылы әлемдердің Раббысы, Рамазан оразасын парыз еткен Алла Тағаланың разылығына бөлену.
Алматы қаласының бас имамы Төлеби ОСПАН
IMAN | АҚПАН 2026
Намаз уақыттары 
Отбасы – алғашқы тәрбие ошағы. Тәрбиедегі ата-ананың үлесі – үлгі бола білуі. Жастар ата-анаға қарап бой түзейді. Осылайша, олардың дүниетанымы мен көзқарасы қалыптаса бастайды. Жүсіпбек Аймауытұлының әйгілі «Тәрбие» мақаласындағы: «Балаға қайырымдылықты, қаталдықты, кішіпейілділікті, күйгелектікті, шыншылдықты, өтірікшілікті беретін кім? Ол, әрине, ата-ананың тәрбиесі. Баланың бойына басынан сіңірген мінезді қайта түзету қиын. «Сүтпен сіңген мінез сүйекпен кетеді» деген сөз ата-ана тәрбиесінің күштілігін көрсетеді...».
Мақаланың толық нұсқасы сайттағы Бас имам блогында
Жаны саудың – тәні сау демекші, асыл дініміз адамның жан дүниесінің тепе-теңдігімен қатар физиологиялық денсаулығына да ерекше көңіл бөледі. Құран Кәрімде: «Біз Құранды мүміндер үшін шипа һәм рақым болатын аяттар түсіреміз...»,-деп адамзатқа жан мен тән шипасы жіберілгендігі айтылады. Құран барлық сұрақтарға жауап беретін Алланың сөзі. Сондықтан, Құранда медицинаға қатысты аяттардың болмауы мүмкін емес.
мақаланың толық нұсқасы ИСЛАМ ЖӘНЕ МЕДИЦИНА
Зекет – асыл дініміздің үшінші негізі. Құранның көптеген аяттарында намаз бен зекет қатар жүреді. Зекет «тазару, көбею» деген мағынаны білдіреді.
Абдулла Омарұлы (оған Алла разы болсын): «Алла елшісімен бірге мешітте он кісі болып отырған едік. Ансарлық бір жігіт: «Уа, Алланың елшісі! Мұсылманның қайсысы абзал?» деп сұрады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мінез-құлқы жақсысы» деді. «Ең ақылдысы кім?» дегенде: «Өлімді көп ойлап, соған дұрыс қамын жасайтыны» деп жауап берді. Сосын Пайғамбарымыз: (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, мұхажирлер! Бес қасірет бар. Сол күнді сендер көрмесе екен деп Алладан тілеймін. (Біріншісі) Ел арасында арсыздық пен азғындық ашық белең алса, онда олар бұрын-соңды көрмеген түрлі ауру мен обаға душар болады. (Екіншісі) Сауда-саттықта таразыдан алдайтын болса, азық-түлік жетіспеушілігіне тап болады, (үшінші) мал-мүліктің зекетін бермейтін болса, жаңбыр жаумай қуаңшылық жайлайды...» деген еді. Демек, зекетке салық деп қарау – қателік. Бұл иләһи заңның бір тетігі. Ол бұзылса, зардабын зекет беруден бас тартқан адам емес, жаппай қоғам тартады. Сондықтан бұл парызды дұрыс насихаттау міндетіміз.
Бірінші аят. Өзгеруді өзімізден бастайық.
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ
«Расында қандай да бір қауым өз ішінде өзгермейінше, Алла ол қауымды өзгертпейді...» (Рағыд сүресі, 11-аят).
Мәселен, сіз – әкесіз. Сіз – бала-шаға мен жұбайыңызға әрбір іс-әрекетте үлгі тұлғасыз. Отбасы тәрбиесіне қатысты ұл-қызыңызға көптеген жақсы ой салатын сөздерді көп айтатын шығарсыз. Бірақ, сол сөздер сіздің жүріс-тұрысыңыздан көрініс таппаса, айтқан сөзіңіз желге кетеді. Зая болады. Темекі шегіп тұрып, балаңызға «темекі шекпе» дегеніңіз қаншалықты өтімді болмақ. Демек, бала-шаға мен әйеліңіздің жақсы болуын қаласаңыз ең әуелі сол жақсылыққа бейімділік өзіңізден көріну керек. Ұжымда да, ағайын-туыс арасында да осы қағида бойынша әрекет еткеніміз жөн.
Екінші аят. Еңбегіміз зая кетпесін.
وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِن بَعْدِ قُوَّةٍ أَنكَاثًا
«Жібін жақсылап иіріп алғаннан кейін қайта тарқатып жіберіп, бүкіл еңбегін еш қылған байғұс әйелге ұқсап...» (Нахыл сүресі, 92-аят).
Бұл керемет жол көрсетуші аят. Иә, рамазанда басқа айларда жасамаған көптеген ізгі амалдарды жасадық. Қайырымдылық не екенін де үйреніп, біраз адамға көмек те бердік. Бірақ, рамазан кетті деп, той бітті дегендей рамазаннан алдыңғы қалпымызға қайта түсу – қателік. Аяттың меңзегені осы. Яғни, күні бойы аш жүріп ауыз бекітіп, Құран оқып, түндерде тарауихта тұрып, жақсы жағынан өзгеруге тырысып жасаған амалдарымыз бейне бір иірілген жібі тарқатылып кеткені секілді еңбегіміз еш кетпесін! Қысқасы, рамазаннан кейін оразадағы алған иман қуаты артпаса кемімеуі тиіс.
Үшінші аят. Туралықтан танбайық.
فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ
«...Ендеше Оған тұппа-тура бет алыңдар және Одан күнәларың үшін кешірім тілеңдер...» (Фуссылат сүресі, 6-аят).
Ассалаума ғалайкум, ардақты ағайын! Баршаңызды Ораза айт мерекесімен шын жүректен құттықтаймыз!
Алла Тағала ұстаған оразаларымыз бен оқыған тарауих намаздарымызды және дұға-тілектеріміз бен берген пітір-зекеттерімізді қабыл еткей!
Ораза айт құтты және берекелі болсын! Бұл мейрам әр шаңыраққа шаттық, молшылық пен амандық әкелсін! Жүректеріміз иманға толып, жасаған дұғаларымыз бен ізгі амалдарымыз қабыл болсын!
Құрметпен, Алматы қаласының бас имамы Төлеби ОСПАН
#оразаайт2025
Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дүние салғанда кеше ғана ру-ру, ауыл-ауыл болып мұсылмандықты қабылдағандар діннен шыға бастады. Біреулері біржола кетсе, кейбір ауылдар «Зекетті пайғамбарға бердік. Ол бақилық болды, енді ешкімге бермейміз» деп малының ақысын беруден бас тартты.
Сындарлы шақта сахабалар «мұсылман болып қалғаны дұрыс, зекетін бермесе бермесін» дегендей ой айтты. Өйткені сол шақта мұсылман қоғамына үлкен қауіп төніп тұрған. Алайда Әбу Бәкір Сыддық (оған Алла разы болсын): «Алла елшісіне (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) беріп жүрген малының бас жігін маған бермейтін болса, олармен соғысамын. Зекет – малдың ақысы. Намаз бен зекеттің арасын бөлген әрбір адаммен соғысамын», – деп намаз бен зекет егіз құлшылық екенін ұғындырған еді.
Зекет – асыл дініміздің үшінші негізі. Құранның көптеген аяттарында намаз бен зекет қатар жүреді. Зекет «тазару, көбею» деген мағынаны білдіреді. Шынында зекеттің кісінің мал-дүниесін тазартып, оның еселеп көбеюіне зор септігі бар. Алла Тағала Құранда Пайғамбарымызға (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Олардың дүние-мүлкінен зекет, садақа ал да, сол арқылы оларды тазартып, күнәларынан арылт әрі сауабы мен ықыласының артуына дәнекер бол...» («Тәубе» сүресі, 103-аят) дейді.
Зекеттің сырын ашатын отызға жуық аят бар. Алла Тағала зекетті адамдардың мүддесі мен игілігі үшін парыз еткен. Зекет – қоғамдағы әлеуметтік және экономикалық мәселені шешудің тетігінің бірі. Әрі бұл –барлық үмбеттерге ортақ парыз. Құран Кәрімде: «...Сөйтіп, оларға қайырлы да игі істер істеуді, намазды кемеліне жеткізіп оқуды және зекет беруді уахи еттік...» («Әнбия» сүресі, 73-аят) деген аят соны білдіреді.
Зекеттің әлеуметтік мәселемен қатар қоғамдағы қауіпсіздікті қамтамасыз ететін қасиеті бар. Дәулеттілер және кедейлердің арасын жақындату арқылы ұрлық, тонау және басқа да қылмыстардың алдын алады. Бұған қоса қоғамның моралдық келбеті мен адами құндылықтардың дәріптелуіне үлкен септігі бар. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Қиын-қыстау кезде бауырына қол ұшын созған адамға Алла Тағала жәрдем береді. Алла мұсылманның уайымын бөліскен адамның қияметтегі қиындығын жеңілдетеді...» деп қоғамда қайырымдылық пен бір-біріне көмек берудің қаншалықты маңызды екенін айтқан.
Абдулла Омарұлы (оған Алла разы болсын): «Алла елшісімен бірге мешітте он кісі болып отырған едік. Ансарлық бір жігіт: «Уа, Алланың елшісі! Мұсылманның қайсысы абзал?» деп сұрады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мінез-құлқы жақсысы» деді. «Ең ақылдысы кім?» дегенде: «Өлімді көп ойлап, соған дұрыс қамын жасайтыны» деп жауап берді. Сосын Пайғамбарымыз: (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Уа, мұхажирлер! Бес қасірет бар. Сол күнді сендер көрмесе екен деп Алладан тілеймін. (Біріншісі) Ел арасында арсыздық пен азғындық ашық белең алса, онда олар бұрын-соңды көрмеген түрлі ауру мен обаға душар болады. (Екіншісі) Сауда-саттықта таразыдан алдайтын болса, азық-түлік жетіспеушілігіне тап болады, (үшінші) мал-мүліктің зекетін бермейтін болса, жаңбыр жаумай қуаңшылық жайлайды...» деген еді. Демек, зекетке салық деп қарау – қателік. Бұл иләһи заңның бір тетігі. Ол бұзылса, зардабын зекет беруден бас тартқан адам емес, жаппай қоғам тартады. Сондықтан бұл парызды дұрыс насихаттау міндетіміз.
Айша анамыз (оған Алла разы болсын): «Пайғамбар әрдайым: «Уа, Алла! Тозақтан, тозақтың азабынан пана тілеймін. Байлықтың бүлігінен және кедейліктің бүлігінен Сенен пана тілеймін» деп дұға етуші еді», – дейді. Кедейліктен көз ашпаған адам Құдайын ұмыта бастайды. Байларға да іштей наразылығы туындап, іштарлық отына өртенеді. Кейде тиын-тебен үшін ар-намысын қор етуге де баруы ықтимал. Міне, осылайша кедейлік пен жоқтық күпірлік болмаса да соған жетелейді.
Демек зекет – дінімізің тірегі. Бұл ғибадаттың ғибратты тұстары өте көп. Жаппай қоғамды түзейтін факторымен қатар жеке адамның да бойындағы сараңдық, дүниеқұмарлық сияқты иманға залалы бар жат мінезді түзейді. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Мал-дүниеңнің зекетін өтегенің – бойыңнан мал-дүниенің зиян тұсын алып тастағаның» деген. Зекетті бай-дәулетті адамның кедейге беретін ақысы деп түсіну керек. Міне, Ислам экономикасының басқа қаржы жүйелерінен ерекшелігі ешбір әлеуметтік жүйеде кездеспейтін жеңілдігінде және адами құндылықтарды сақтауында. Хадистегі «Мал-дүниелеріңді зекетпен қорғаңдар, науқастарыңды садақамен емдеңдер және қиыншылық толқынын дұға және мінәжатпен қарсы алыңдар» деген ереже осының бір көрінісі болмақ.
Төлеби ОСПАН,
Алматы қаласының бас имамы
«Мұнара» газеті, №8, 2022 жыл