ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИШАНДАР МЕН АХУНДАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ ТУРАЛЫ
Алматы
Алматы Астана Шымкент Актогайский район Алтынсарин ауданы Алға Амангельдинский район Арал Арыс қаласы Арқалық Атасу ауылы Атбасар Атырау Аягөз Ақсай Ақсу Ақтау Ақтөбе Аққулы ауданы Байғанин ауданы Байқоныр Балқаш Баянауыл ауданы Бейнеу Бәйдібек ауданы Денис ауданы Екібастұз Ембі Ертіс ауданы Еңбекшіқазақ Жітіқара ауданы Жалағаш кенті Жангелді ауданы Жаркент Жаңатас Жаңақорған кенті Жаңаөзен Жаңқала Жезді кенті Жезқазған Жетісай Жосалы Жосалы кенті Жәйрем Жәнібек Зайсан Индер Исатай ауданы Келес ауданы Кентау Курчатов Көкпекті ауданы Көкшетау Ленгер Лисаков Май ауданы Майқайын кенті Маханбет ауданы Мақат Маңғыстау (ауыл) Меңдіқара ауданы Миялы Мойынқұм ауылы Мырзакент кенті Мәртөк ауданы Науырзым ауданы Ойыл ауданы Ордабасы ауданы Отырар ауданы Павлодар Петропавл Риддер Рудный Сайрам ауданы Сайқын Сарыағаш Сарыкөл ауданы Сарыөзек Сауран ауданы Семей Созақ ауданы Солнечный Степногорск Сырым ауданы Сәтпаев Тайынша Талдықорған Талғар Тараз Таран ауданы Текелі қаласы Теміртау Тереңкөл ауданы Тереңөзек кенті Теңіз кен орны Түлкібас кенті Түркістан Орал Федеров ауданы Форт-Шевченко Хромтау Целиноград ауданы Чапаев Шал ақын ауданы Шалқар Шамалған ауылы Шарбақты ауданы Шардара Шетпе Шиелі кенті Шу Шұбарқұдық Ырғыз ауданы Қазығұрт Қамысты ауданы Қандыағаш Қарабалық ауданы Қаражал Қарасу ауданы Қаратау Қарағанды Қарғалы Қаскелең Қобда ауданы Қонаев Қордай Қостанай Қосшы Қызылорда Құлсары Құрманғазы ауданы Құрық Үржар ауданы Үшарал Ұзынағаш Ұзынкөл ауданы Әйтеке би ауданы Әйтеке би кенті Әулиекөл ауданы Өскемен
Құптан 19:56
Алматы
Алматы Астана Шымкент Актогайский район Алтынсарин ауданы Алға Амангельдинский район Арал Арыс қаласы Арқалық Атасу ауылы Атбасар Атырау Аягөз Ақсай Ақсу Ақтау Ақтөбе Аққулы ауданы Байғанин ауданы Байқоныр Балқаш Баянауыл ауданы Бейнеу Бәйдібек ауданы Денис ауданы Екібастұз Ембі Ертіс ауданы Еңбекшіқазақ Жітіқара ауданы Жалағаш кенті Жангелді ауданы Жаркент Жаңатас Жаңақорған кенті Жаңаөзен Жаңқала Жезді кенті Жезқазған Жетісай Жосалы Жосалы кенті Жәйрем Жәнібек Зайсан Индер Исатай ауданы Келес ауданы Кентау Курчатов Көкпекті ауданы Көкшетау Ленгер Лисаков Май ауданы Майқайын кенті Маханбет ауданы Мақат Маңғыстау (ауыл) Меңдіқара ауданы Миялы Мойынқұм ауылы Мырзакент кенті Мәртөк ауданы Науырзым ауданы Ойыл ауданы Ордабасы ауданы Отырар ауданы Павлодар Петропавл Риддер Рудный Сайрам ауданы Сайқын Сарыағаш Сарыкөл ауданы Сарыөзек Сауран ауданы Семей Созақ ауданы Солнечный Степногорск Сырым ауданы Сәтпаев Тайынша Талдықорған Талғар Тараз Таран ауданы Текелі қаласы Теміртау Тереңкөл ауданы Тереңөзек кенті Теңіз кен орны Түлкібас кенті Түркістан Орал Федеров ауданы Форт-Шевченко Хромтау Целиноград ауданы Чапаев Шал ақын ауданы Шалқар Шамалған ауылы Шарбақты ауданы Шардара Шетпе Шиелі кенті Шу Шұбарқұдық Ырғыз ауданы Қазығұрт Қамысты ауданы Қандыағаш Қарабалық ауданы Қаражал Қарасу ауданы Қаратау Қарағанды Қарғалы Қаскелең Қобда ауданы Қонаев Қордай Қостанай Қосшы Қызылорда Құлсары Құрманғазы ауданы Құрық Үржар ауданы Үшарал Ұзынағаш Ұзынкөл ауданы Әйтеке би ауданы Әйтеке би кенті Әулиекөл ауданы Өскемен
Алматы
ықшамдау
Таң Күн Бесін Аср Ақшам Құптан
06:15 07:30 13:08 16:56 18:41 19:56
ықшамдау
Күнтізбе
Хижри
17 Шаабан 1445
Миләди
27 ақпан 2024

Мақалалар

ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИШАНДАР МЕН АХУНДАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ ТУРАЛЫ

| A | +

Қазақ жұртының рухани саладағы әрлі-берлі тарихына зер салсақ, небір діни қайраткерлердің қажырлы еңбектеріне қайран қаларсыз. Мешіт ұстау, шәкірт тәрбиелеу, кітап жазу, ел іргесін бекіту, бірлік-ынтымағын арттыру, халық арасында имандылық, әділдік, тазалық пен пәктік құндылықтарын жан-жақты насихаттаған абыздар, ишандар мен ахундар жүздеп емес, мыңдап саналғанын білеміз. Кешегі кеңес кезеңінде ол кісілердің есімдерін халық жадынан ұмыттыру үшін қаншама әрекеттер жасалса да, елдің есінен ешқашан шықпайтын асыл тұлғалар аз болмаған. Мысалы, сонау қазақ хандығы енді құрыла бастаған кезеңнің өзінде Сайд Ахмат Жалаладдин Қосанидың (1461-1542 жж.) ел игілігіне жұмыс жасағаны тарихи деректерде бар.

Одан бөлек, Мақтұм Cейіт Баба (1590-1663 жж.), Қожжан қожа (1595-1676 жж.), Мүсірәлі сопы әзиз - Әжіқожа Жәдікұлы (XVII ғ. екінші жартысы - XVIII ғ.),  Сейтбембет әулие (XVIII ғ. аяғы - XIX ғ. ор­тасы), Айқожа ишан Темірұлы (1773-1857 жж.), Марал ишан Құрманұлы (1780-1841 жж.), Оразай ишан Бұғыбайұлы, Қалқай ишан - Қалмұхамед Маралұлы (1815-1870 жж.), Молдашер ахун Жамұратұлы (1825-1904 жж.), Мырзабай ахун Азаматұлы (1833-1916 жж.), Әлібай ахун Қосқұлақұлы (1835-1928 жж.), Алтайбек ахун (1841-1913 жж.),  Бәймен ахун (1846-1916 жж.), Тапал ахун - Нұрмұхаммед Қадырұлы (1848-1921 жж.), Алдашбай ахун Ерназарұлы (1858-1936 жж.), Садық ахун Қодарұлы (1860-1937 жж.), т.б. есімдер бүгінгі ұрпақтың жадынан өшкен жоқ.

Халықты имандылық пен ізгілікке шақырған, ұлттың рухани мәдениетіне зор үлес қосқан мұндай тұлғаларды халық әспеттеп, хазірет, ишан, ахун, абыз (хафиз), қалпе, дамолла, молда, қары (қари), имам, мүфти, т.б. атаулармен атап келді.

Әрине, дін саласында қызмет ету оп-оңай шаруа болған емес. Әсіресе, олар өмір сүрген кезеңдерде. Олардың арасында Хиуа, Бұқара медреселерінде оқып, Бағдат, Мысыр, Ыстамбул, Шам, Мекке, Медине, Герат қалаларында білімін жетілдіргендері болды.

Енді қазақ даласында ғұмыр кешкен бұл имам, қалпе, ишан-ахундардың негізгі ерекшелігі не еді деген сауалға келейік.  Барлығының да діндегі жүрек іліміне, басқаша атаумен айтқанда, сопылыққа, ихсан іліміне терең мән берулері еді.  Жалпы діннің иман, ислам және ихсан деген үш тармағы бар десек, бұл үшеуінің ішіндегі ең маңыздысы, ең тереңі, ең ауқымдысы – ихсан ілімі деп түсінгеніміз мақұл.

Өйткені ихсан күллі әлемді жаратқан, ғаламды өзіне қаратқан құдіреті шексіз, Мәңгі тірі, ұйықтамайтын, қалғымайтын, Бәрін білуші, Бәрін есітуші, Бәрін бақылап, уысында ұстаушы ұлы Алла Тағаланың үнемі бізді көріп тұрғанын бір сәтке де естен шығармай, «ояу» өмір сүруді айтамыз.

Осыны сезінген адам өзінің әрбір айтқан сөзіне, әрбір жасаған қылығына, мінез-құлқына, әдеп қағидаларына терең мән беретін болады.

Мысалы, Алланың үнемі көріп тұрғанын, дәл қасымызды екенін, Құранда айтылғандай, «бізге күре тамырымыздан да жақын» екенін сезінетін адамның аузынан өсек-өтірік, ғайбаттың, мазақ сөздердің, біреуді кекету, келемеждеу секілді жарасымсыз сөздер шықпайтын болады.

Ондай деңгейге көтерілген адамның өз ата-анасымен, туған-туысымен, көрші-қолаңымен, бала-шағасымен қарым-қатынасы да терең әдепке құрылады.

Осы тұста жас ата-аналарға кішігірім бір кеңес бере кетпекпіз. Бір ана өзінің енді тілі шығып келе жатқан баласына ұйқыға жатар кезде үнемі 11 рет «Алла мені көріп тұр, Алла менің қасымда» деген сөзді айтқызады екен. Құдайдың құтты күні осы сөзді қайталатады екен. Содан жылдар өте береді, бала осы әдетті күнделікті естен шығармай орындап жүреді. Енді бір күні осы бала балиғат жасына толған кезде анасы: «Балам, үнемі сені көріп тұратын, үнемі сенің қасыңда болатын Алланың көзінше мынандай-мынандай істерді жасауы мүмкін бе?» деп оған бүкіл тәрбиенің негізін бере бастаған екен.

 Ал енді біз әңгіме қозғап отырған ишан-ахундар ең алдымен осы сопылық дәстүрлеріне терең мән берген болатын. Атап айтқанда, Алланы тану (мағрифатулла), Алланы жақсы көру (мухаббатулла), Алладан қорқу (махафатулла) салаларын терең игеріп, өз өмірлеріне енгізген болатын.

Екінші мәселе, бұл тұлғалардың сенімдеріне (иман немесе Ақида саласы) қатысты көзқарастары. Адамның сенімін күшейту үшін Алланың бар және бір екенін дәлелдейтін фактілерді көбірек білумен байланысты. Ол үшін халықты ағартуда тарих, әдебиет, математика, география сынды дүниетану ғылымдары діни-исламдық тәрбиемен бірге қоса берілген кезде зор нәтижеге қол жеткізуге болатынын айтты. Мысалы, сол кездегі жәдидшілік қозғалысының жетекшілерінің бірі Махмудқожа Беһбуди жас ұрпаққа бұл идеяның қаншалықты маңызды екенін ескере отырып былай үн тастайды: «Исламият сондай өркениетті дін, оны танимын деген адам дүние ғылымын қанша көп оқыса, ақидасы (сенімі) сонша берік болады. Мысалы, заманауи ғылымды көп оқыған мұсылман ғалымдары Еуропаның дамуына ерекше үлес қосқаны бізге мәлім. Сондықтан да, заманауи білім исламиятқа зиян емес, қайта пайда келтіреді» – дейді  (Беһбуди М. Танланган асарлар. Нашрга тайѐрлаган: Қосимов Б. – Тошкент: Маънавият, 2006.).

Ислам дінін, Алла Тағаланың адамзатқа жіберген соңғы кітабы Құран Керімді негізге алып, оның мән-мағынасына терең үңіле отырып, математика, география, тіл, тарих сынды әлем халықтарына ортақ дүниелік ғылымдарды оқып үйренуді қолға алу бұл кезеңде жәдидтік көзқарастағы ишан-ахундардың басты принципіне айналды.

Міне, бұл пікір бүгінгі таңда да өте өзекті деп санаймыз. Өйткені дін ілімдері мен дүние ілімдері бірінсіз-бірі ұша алмайтын құстың қос қанатындай сипатта.

Жинақтай айтқанда, біз бүгін қазақ даласында Ислам дінінің өркендеуіне өте көп үлес қосқан ишан-ахундардың бірен-саран ерекшеліктеріне ғана тоқталдық. Ал тереңірек үңілген сайын бұл «құдықтан» небір дәмді кәусар бұлақтар шыға беретіні анық. Солардың іздеп тауып, бүгінгі жұртқа бөлісе жүруді нәсіп етсін.

 

                        Руслан Елемесов

«Байкен» мешітінің наиб имамы

 

ДЕРЕККӨЗІ Azan.kz

Ислам ақпараттық-ағарту порталы 

Предыдущий Следующий
ҚАЖЫЛЫҚ: БИЫЛ ҚАНДАЙ ТАЛАПТАР ЕНГІЗІЛДІ? ИХСАН ІЛІМІ

Тақырып аясындағы мақалалар

Қоғам СУ - ТІРШІЛІК КӨЗІ
Жалпы қазіргі таңда суды үнемді пайдалану мадениеті жетіспей тұр. Суды қолданғанда ысырапқа жол беріліп жатыр. «Ысырап» сөзінің тілдік мағынасы, дүние-мүлкіңді, керек-жарағыңды орынсыз шашу, артық шығынға жол беру, мөлшерден артық ішіп-жеу, уақытыңды дұрыс қолданбау дегенді білдіреді....
Пайым-парасат АЛЛАНЫҢ ЖАРАТЫЛЫСЫНА МЕЙІРІМДІЛІК КӨРСЕТУ
Барлық жаратылысқа мейірімділік таныту, жылы шырай көрсету иманның кемелдігіне ишарат етеді. Кәміл мүмін қараңғы түндегі толған ай секілді нұрын шашады. Халықшыл, көпшіл болады. ...
Дін мен дәстүр ДӘСТҮР МЕН ИМАНИ ҚҰНДЫЛЫҚТАР
Қазақ халқының тарихы мұсылмандық ұстанымнан ажырамай келе жатқандығы күмән тудырмайтын ақиқат. Сондықтан халқымыздың болмысына сіңіп, өмірінен ойып орын алған рухани дүние танымы мен салт-дәстүрін исламнан бөліп қараудың өзі үлкен қателік....
Зекет МҰҚТАЖДЫҚ БІР СӘТ ҚАНА
Адамзат баласына жарық шамшырақ болған Ислам діні бүгінгі қоғамға мейірімділік пен жақсылықтың, қайырымдылық пен ізгіліктің жарқын үлгісін көрсетуді бұйырады. Қазіргі қоғамда қайырымды жандардың көмегіне зәру, жақсылығына мұқтаж адамдардың ішіндегі ерекше топ ретінде  жарынан айырылып, тұрмыстың қиы...
Қоғам ЕҢБЕК ЕТКЕН ЕР АБЫРОЙЛЫ
Адамның жаны мен тәні сияқты құлшылық пен тіршілік егіз ұғым екені белгілі. Бұл ұғымдарды бөліп жаруға болмайды. Қасиетті Құранда: «Намаз өтелген соң жер бетіне тараңдар және (адал кәсіп қылып) Алланың шексіз шарапатынан ризық-несібелеріңді іздеңдер... », - деген аят осы нәзік мәселені баян етуде....
Пайым-парасат САУЛЫҒЫҢДЫ ОЙЛАСАҢ, САПАРҒА ШЫҚ!
Адам баласының рухтар әлемінен басталған сапары ақыретке дейін жалғасады. Күнделікті күйбең тірлікте жасап жатқан жолаушылығымыз осы сапардың бір бөлігі іспетті. Сапар дегеніміз –жолаушылық. Адам тұратын жерінен алыс жерге жолға шыққаннан бастап жолаушы саналады. Кез келген сапардың мақсаты мен себе...

Оқырмандардың пікірі (0)

Қызықты тақырыптар

Ихсан ілімі ИХСАН ІЛІМІ
Ислам діні үш негізге негізделген: Иман, Ислам және Ихсан. Мұндағы «иман» иманның жиынтығы (бес тірек); «Ислам» – діни үкімдер мен тыйымдарды орындау; «Ихсан» – Құранның барлық үкімдеріне риясыз берілу, иман негіздерін еш күмәнсіз толық қабылдау....
Ихсан ілімі ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИСЛАМ ЖӘНЕ ЕЛІМІЗДЕН ШЫҚҚАН ӘУЛИЕ-ИШАНДАР
Қазақ даласында ислам мəдениетінің орнығып дамуына, халық санасында ислам құндылықтарын қалыптастыруға қазақ жерінен шыққан діни қайраткерлер, ишандар үлкен еңбек сіңірді....
Ихсан ілімі ПАЙҒАМБАРҒА ДЕГЕН МАХАББАТ
Қиындыққа ұшырап, Өтіпті нелер басынан. Үмбет үшін жылаған, Жаңа туған жасынан (Балмағамбет Балқыбайұлы).
Ихсан ілімі ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИШАНДАР МЕН АХУНДАР
Қазақ жерінде ислам мəдениетінің орнығып дамуына, халық санасында ислам құндылықтарын қалыптастыруға қазақ даласынан шыққан діни қайраткерлер, ишандар мен ахундар үлкен еңбек сіңірген....
Ихсан ілімі ӘЛІБАЙ АХУН ҚОСҚҰЛАҚҰЛЫ
Сыр елі – Алашқа мәлім шайырлар мен батырлар, ақын, билердің мекені атанса, сонымен қатар ахундар мен ишандар, оқымысты молда, мақсым және ғұламалардың елі.
Ихсан ілімі СОПЫЛЫҚ – ҚАЗАҚ МҰСЫЛМАНДЫҒЫНЫҢ АЖЫРАМАС БӨЛІГІ
Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қабылдауында болған кезінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы негізгі бағыты ретінде Абай танымындағы «Толық адам» ұстанымын басшылыққа алатынын мәлімдеген еді. ...
ықшамдау
Күнтізбе
Хижри
17 Шаабан 1445
Миләди
27 ақпан 2024
Намаз уақыттары
қазір

Құптан 19:56

Бамдатқа дейін 02:06

Al Muallim

В первом и в втором нашиде есть же звуки барабана и других музыкальных инструментов, они разрешены л

X
1 ақп. 2024

Вопрос устазу: выпуск 23

Крабовые палочки есть разных производителей, включая реатораны, которые делают их сами без использ

Администратор Azankz
28 қаң. 2024

20 урок: О дополнительных молитвах

Уалейкум ассалам. Вы правы, спасибо за внимательность.

Администратор Azankz
26 қаң. 2024

Таклиф или хукм

Ас-саляму алейкум, в некоторых источниках Сунна гайр муаккада и Мустахаб объединяют в один пункт,

nargiz
17 қаң. 2024

Задайте вопрос устазам

Ва алейкум ассалам ва рахматуллахи ва баракатуху. Это все равно будут проценты.

Администратор Azankz
6 қаң. 2024
Created with Sketch. {{!-- --}} {{!-- --}} {{!-- --}} Created with Sketch. Asset 1mdpi