ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИШАНДАР МЕН АХУНДАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ ТУРАЛЫ
Алматы
Алматы Астана Шымкент Ақсай Ақсу Ақтау Ақтөбе Актогайский район Алтынсарин ауданы Алға Амангельдинский район Арал Арқалық Арысь Атасу ауылы Атбасар Атырау Аягөз Аққулы ауданы Байқоңыр Байғанин ауданы Балқаш Баянауыл ауданы Бейнеу Бәйдібек ауданы Денис ауданы Ембі Ертіс ауданы Еңбекшіқазақ Жітіқара ауданы Жалағаш кенті Жаңаөзен Жаңатас Жангелді ауданы Жаркент Жаңақорған кенті Жаңқала Жезді кенті Жезқазған Жетісай Жосалы Жосалы кенті Жәйрем Жәнібек Зайсан Индер Исатай ауданы Қарағанды Қаскелең Келес ауданы Кентау Көкшетау Қонаев Қостанай Қосшы Құлсары Курчатов Қызылорда Көкпекті ауданы Ленгер Лисаков Май ауданы Майқайын кенті Маханбет ауданы Мақат Меңдіқара ауданы Миялы Мойынқұм ауылы Мырзакент кенті Мәртөк ауданы Науырзым ауданы Ойыл ауданы Ордабасы ауданы Отырар ауданы Павлодар Петропавл Риддер Рудный с.Мангистау Сайрам ауданы Сайқын Сарыағаш Сарыкөл ауданы Сарыөзек Сәтпаев Сауран ауданы Семей Созақ ауданы Солнечный Степногорск Сырым ауданы Тайынша Талғар Талдықорған Тараз Таран ауданы Текелі қаласы Темиртау Тереңкөл ауданы Тереңөзек кенті Теңіз кен орны Түркістан Түлкібас кенті Узынагаш Орал Өскемен Федеров ауданы Форт-Шевченко Хромтау Целиноград ауданы Чапаев Шамалған ауылы Шу Шал ақын ауданы Шалқар Шарбақты ауданы Шардара Шетпе Шиелі кенті Шұбарқұдық Ырғыз ауданы Екібастұз Қазығұрт Қамысты ауданы Қандыағаш Қарабалық ауданы Қаражал Қарасу ауданы Қаратау Қарғалы Қобда ауданы Қордай Құрманғазы ауданы Құрық Үржар ауданы Үшарал Ұзынкөл ауданы Әйтеке би ауданы Әйтеке би кенті Әулиекөл ауданы
Күн 04:32
Алматы
Алматы Астана Шымкент Ақсай Ақсу Ақтау Ақтөбе Актогайский район Алтынсарин ауданы Алға Амангельдинский район Арал Арқалық Арысь Атасу ауылы Атбасар Атырау Аягөз Аққулы ауданы Байқоңыр Байғанин ауданы Балқаш Баянауыл ауданы Бейнеу Бәйдібек ауданы Денис ауданы Ембі Ертіс ауданы Еңбекшіқазақ Жітіқара ауданы Жалағаш кенті Жаңаөзен Жаңатас Жангелді ауданы Жаркент Жаңақорған кенті Жаңқала Жезді кенті Жезқазған Жетісай Жосалы Жосалы кенті Жәйрем Жәнібек Зайсан Индер Исатай ауданы Қарағанды Қаскелең Келес ауданы Кентау Көкшетау Қонаев Қостанай Қосшы Құлсары Курчатов Қызылорда Көкпекті ауданы Ленгер Лисаков Май ауданы Майқайын кенті Маханбет ауданы Мақат Меңдіқара ауданы Миялы Мойынқұм ауылы Мырзакент кенті Мәртөк ауданы Науырзым ауданы Ойыл ауданы Ордабасы ауданы Отырар ауданы Павлодар Петропавл Риддер Рудный с.Мангистау Сайрам ауданы Сайқын Сарыағаш Сарыкөл ауданы Сарыөзек Сәтпаев Сауран ауданы Семей Созақ ауданы Солнечный Степногорск Сырым ауданы Тайынша Талғар Талдықорған Тараз Таран ауданы Текелі қаласы Темиртау Тереңкөл ауданы Тереңөзек кенті Теңіз кен орны Түркістан Түлкібас кенті Узынагаш Орал Өскемен Федеров ауданы Форт-Шевченко Хромтау Целиноград ауданы Чапаев Шамалған ауылы Шу Шал ақын ауданы Шалқар Шарбақты ауданы Шардара Шетпе Шиелі кенті Шұбарқұдық Ырғыз ауданы Екібастұз Қазығұрт Қамысты ауданы Қандыағаш Қарабалық ауданы Қаражал Қарасу ауданы Қаратау Қарғалы Қобда ауданы Қордай Құрманғазы ауданы Құрық Үржар ауданы Үшарал Ұзынкөл ауданы Әйтеке би ауданы Әйтеке би кенті Әулиекөл ауданы
Алматы
ықшамдау
Таң Күн Бесін Аср Ақшам Құптан
02:57 04:32 12:02 17:11 19:25 20:59
ықшамдау
Күнтізбе
Хижри
19 Мухаррам 1446
Миләди
25 шілде 2024

Мақалалар

ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИШАНДАР МЕН АХУНДАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ ТУРАЛЫ

| A | +

Қазақ жұртының рухани саладағы әрлі-берлі тарихына зер салсақ, небір діни қайраткерлердің қажырлы еңбектеріне қайран қаларсыз. Мешіт ұстау, шәкірт тәрбиелеу, кітап жазу, ел іргесін бекіту, бірлік-ынтымағын арттыру, халық арасында имандылық, әділдік, тазалық пен пәктік құндылықтарын жан-жақты насихаттаған абыздар, ишандар мен ахундар жүздеп емес, мыңдап саналғанын білеміз. Кешегі кеңес кезеңінде ол кісілердің есімдерін халық жадынан ұмыттыру үшін қаншама әрекеттер жасалса да, елдің есінен ешқашан шықпайтын асыл тұлғалар аз болмаған. Мысалы, сонау қазақ хандығы енді құрыла бастаған кезеңнің өзінде Сайд Ахмат Жалаладдин Қосанидың (1461-1542 жж.) ел игілігіне жұмыс жасағаны тарихи деректерде бар.

Одан бөлек, Мақтұм Cейіт Баба (1590-1663 жж.), Қожжан қожа (1595-1676 жж.), Мүсірәлі сопы әзиз - Әжіқожа Жәдікұлы (XVII ғ. екінші жартысы - XVIII ғ.),  Сейтбембет әулие (XVIII ғ. аяғы - XIX ғ. ор­тасы), Айқожа ишан Темірұлы (1773-1857 жж.), Марал ишан Құрманұлы (1780-1841 жж.), Оразай ишан Бұғыбайұлы, Қалқай ишан - Қалмұхамед Маралұлы (1815-1870 жж.), Молдашер ахун Жамұратұлы (1825-1904 жж.), Мырзабай ахун Азаматұлы (1833-1916 жж.), Әлібай ахун Қосқұлақұлы (1835-1928 жж.), Алтайбек ахун (1841-1913 жж.),  Бәймен ахун (1846-1916 жж.), Тапал ахун - Нұрмұхаммед Қадырұлы (1848-1921 жж.), Алдашбай ахун Ерназарұлы (1858-1936 жж.), Садық ахун Қодарұлы (1860-1937 жж.), т.б. есімдер бүгінгі ұрпақтың жадынан өшкен жоқ.

Халықты имандылық пен ізгілікке шақырған, ұлттың рухани мәдениетіне зор үлес қосқан мұндай тұлғаларды халық әспеттеп, хазірет, ишан, ахун, абыз (хафиз), қалпе, дамолла, молда, қары (қари), имам, мүфти, т.б. атаулармен атап келді.

Әрине, дін саласында қызмет ету оп-оңай шаруа болған емес. Әсіресе, олар өмір сүрген кезеңдерде. Олардың арасында Хиуа, Бұқара медреселерінде оқып, Бағдат, Мысыр, Ыстамбул, Шам, Мекке, Медине, Герат қалаларында білімін жетілдіргендері болды.

Енді қазақ даласында ғұмыр кешкен бұл имам, қалпе, ишан-ахундардың негізгі ерекшелігі не еді деген сауалға келейік.  Барлығының да діндегі жүрек іліміне, басқаша атаумен айтқанда, сопылыққа, ихсан іліміне терең мән берулері еді.  Жалпы діннің иман, ислам және ихсан деген үш тармағы бар десек, бұл үшеуінің ішіндегі ең маңыздысы, ең тереңі, ең ауқымдысы – ихсан ілімі деп түсінгеніміз мақұл.

Өйткені ихсан күллі әлемді жаратқан, ғаламды өзіне қаратқан құдіреті шексіз, Мәңгі тірі, ұйықтамайтын, қалғымайтын, Бәрін білуші, Бәрін есітуші, Бәрін бақылап, уысында ұстаушы ұлы Алла Тағаланың үнемі бізді көріп тұрғанын бір сәтке де естен шығармай, «ояу» өмір сүруді айтамыз.

Осыны сезінген адам өзінің әрбір айтқан сөзіне, әрбір жасаған қылығына, мінез-құлқына, әдеп қағидаларына терең мән беретін болады.

Мысалы, Алланың үнемі көріп тұрғанын, дәл қасымызды екенін, Құранда айтылғандай, «бізге күре тамырымыздан да жақын» екенін сезінетін адамның аузынан өсек-өтірік, ғайбаттың, мазақ сөздердің, біреуді кекету, келемеждеу секілді жарасымсыз сөздер шықпайтын болады.

Ондай деңгейге көтерілген адамның өз ата-анасымен, туған-туысымен, көрші-қолаңымен, бала-шағасымен қарым-қатынасы да терең әдепке құрылады.

Осы тұста жас ата-аналарға кішігірім бір кеңес бере кетпекпіз. Бір ана өзінің енді тілі шығып келе жатқан баласына ұйқыға жатар кезде үнемі 11 рет «Алла мені көріп тұр, Алла менің қасымда» деген сөзді айтқызады екен. Құдайдың құтты күні осы сөзді қайталатады екен. Содан жылдар өте береді, бала осы әдетті күнделікті естен шығармай орындап жүреді. Енді бір күні осы бала балиғат жасына толған кезде анасы: «Балам, үнемі сені көріп тұратын, үнемі сенің қасыңда болатын Алланың көзінше мынандай-мынандай істерді жасауы мүмкін бе?» деп оған бүкіл тәрбиенің негізін бере бастаған екен.

 Ал енді біз әңгіме қозғап отырған ишан-ахундар ең алдымен осы сопылық дәстүрлеріне терең мән берген болатын. Атап айтқанда, Алланы тану (мағрифатулла), Алланы жақсы көру (мухаббатулла), Алладан қорқу (махафатулла) салаларын терең игеріп, өз өмірлеріне енгізген болатын.

Екінші мәселе, бұл тұлғалардың сенімдеріне (иман немесе Ақида саласы) қатысты көзқарастары. Адамның сенімін күшейту үшін Алланың бар және бір екенін дәлелдейтін фактілерді көбірек білумен байланысты. Ол үшін халықты ағартуда тарих, әдебиет, математика, география сынды дүниетану ғылымдары діни-исламдық тәрбиемен бірге қоса берілген кезде зор нәтижеге қол жеткізуге болатынын айтты. Мысалы, сол кездегі жәдидшілік қозғалысының жетекшілерінің бірі Махмудқожа Беһбуди жас ұрпаққа бұл идеяның қаншалықты маңызды екенін ескере отырып былай үн тастайды: «Исламият сондай өркениетті дін, оны танимын деген адам дүние ғылымын қанша көп оқыса, ақидасы (сенімі) сонша берік болады. Мысалы, заманауи ғылымды көп оқыған мұсылман ғалымдары Еуропаның дамуына ерекше үлес қосқаны бізге мәлім. Сондықтан да, заманауи білім исламиятқа зиян емес, қайта пайда келтіреді» – дейді  (Беһбуди М. Танланган асарлар. Нашрга тайѐрлаган: Қосимов Б. – Тошкент: Маънавият, 2006.).

Ислам дінін, Алла Тағаланың адамзатқа жіберген соңғы кітабы Құран Керімді негізге алып, оның мән-мағынасына терең үңіле отырып, математика, география, тіл, тарих сынды әлем халықтарына ортақ дүниелік ғылымдарды оқып үйренуді қолға алу бұл кезеңде жәдидтік көзқарастағы ишан-ахундардың басты принципіне айналды.

Міне, бұл пікір бүгінгі таңда да өте өзекті деп санаймыз. Өйткені дін ілімдері мен дүние ілімдері бірінсіз-бірі ұша алмайтын құстың қос қанатындай сипатта.

Жинақтай айтқанда, біз бүгін қазақ даласында Ислам дінінің өркендеуіне өте көп үлес қосқан ишан-ахундардың бірен-саран ерекшеліктеріне ғана тоқталдық. Ал тереңірек үңілген сайын бұл «құдықтан» небір дәмді кәусар бұлақтар шыға беретіні анық. Солардың іздеп тауып, бүгінгі жұртқа бөлісе жүруді нәсіп етсін.

 

                        Руслан Елемесов

«Байкен» мешітінің наиб имамы

 

ДЕРЕККӨЗІ Azan.kz

Ислам ақпараттық-ағарту порталы 

Предыдущий Следующий
ҚАЖЫЛЫҚ: БИЫЛ ҚАНДАЙ ТАЛАПТАР ЕНГІЗІЛДІ? ИХСАН ІЛІМІ

Тақырып аясындағы мақалалар

Пайым-парасат ҚҰРАН АЯТАРЫНДАҒЫ "ЖҮРЕК" ҰҒЫМЫ
Жүрек - ақыл, таным, білім, ниет, сенім, даналық және құрбандық тәрізді адам үшін өте маңызды мәселелердің жиынтығы. Егер жүрек тірі болса, бұл сезімдер де тірі болып саналады. Егер ол қандай да бір себеппен тоқтаса не күйзелсе, онда бұл өмірдің саған қойған белгісіз жоспарының сәтсіз жері  немесе қ...
Пайым-парасат АЛМА АҒАШТЫ БЕРГЕНІНЕ ҚАРАП БАҒАЛА, АДАМДЫ ЕҢБЕГІНЕ ҚАРАП БАҒАЛА
Еңбек қай ғасырда да қай заманда да адамзаттың дамуы жолында өзінің мәні мен маңызын жоймайтын ең басты күш. Адам былай тұрсын кішкене жәндіктер де ала жаздай тынымсыз еңбек етіп тіршілік етіп өмірін жалғастырып келе жатыр. Осыған қарап-ақ еңбекті тіршіліктің көзі деу де артықтық етпейді. Сол себепт...
Дін мен дәстүр ДІН МЕН ДӘСТҮР САБАҚТАСТЫҒЫ
Ата-бабадан аманат болып жеткен салт-дәстүрлердің бір парасы сан ғасырлардан бері ұласып келе жатқан ұғым-ұстанымдар болса, ал басым бөлігі асыл дініміздің әсерінен пайда болған дағды-әдеттер. Қазіргі аласапыран кезеңде біртұтас халық болып қалуымыз үшін алдымен тіліміз бен дінімізге һәм салт-дәстүр...
Пайым-парасат «ЖАСЫМДА ҒЫЛЫМ БАР ДЕП ЕСКЕРМЕДІМ»
Қазіргі уақытта білім-ғылым адам өмірінде басты рөл атқаратын маңызды құндылық. Өйткені, дана бабаларымыз айтып өткендей: «Білімдіге дүние жарық. Білімсіздің күні ғаріп»....
Пайым-парасат АДАМ МЕН ТАБИҒАТТЫҢ ТІЛДЕСКЕНІ - ӨМІРДІҢ ҮНДЕСКЕНІ
Алла Тағала қасиетті кітабында жердің асты-үстіндегі бүкіл нәрсені адам баласы үшін жаратып және оны адам баласына бағынышты қылғандығын баяндайды (Бақара 29; Жасия 13). Демек бізді қоршаған әсем табиғат, жайқалып өскен ну ормандар және сол ормандардың ішіндегі сан мыңдаған тіршілік атаулы Алла Таға...
Зекет САДАҚА - ІЗГІЛЕРДЕН БОЛУҒА СЕБЕПКЕР
Садақа сөзінің мағынасы «Алла Тағалаға жақындау мақсатында берілетін нәрсе» дегенді білдіреді. Бұл мағынаның ішіне зекет, пітір, ықтиярымен берілген садақалар да кіреді. Парыз садақа дегеніміз - зекет беруді айтады.Тіпті әрбір жасалған жақсылықтың өзі де садақа делінген екен....

Оқырмандардың пікірі (0)

Қызықты тақырыптар

Ихсан ілімі ИХСАН ІЛІМІ
Ислам діні үш негізге негізделген: Иман, Ислам және Ихсан. Мұндағы «иман» иманның жиынтығы (бес тірек); «Ислам» – діни үкімдер мен тыйымдарды орындау; «Ихсан» – Құранның барлық үкімдеріне риясыз берілу, иман негіздерін еш күмәнсіз толық қабылдау....
Ихсан ілімі ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИСЛАМ ЖӘНЕ ЕЛІМІЗДЕН ШЫҚҚАН ӘУЛИЕ-ИШАНДАР
Қазақ даласында ислам мəдениетінің орнығып дамуына, халық санасында ислам құндылықтарын қалыптастыруға қазақ жерінен шыққан діни қайраткерлер, ишандар үлкен еңбек сіңірді....
Ихсан ілімі ПАЙҒАМБАРҒА ДЕГЕН МАХАББАТ
Қиындыққа ұшырап, Өтіпті нелер басынан. Үмбет үшін жылаған, Жаңа туған жасынан (Балмағамбет Балқыбайұлы).
Ихсан ілімі ҚАЗАҚ ДАЛАСЫНДАҒЫ ИШАНДАР МЕН АХУНДАР
Қазақ жерінде ислам мəдениетінің орнығып дамуына, халық санасында ислам құндылықтарын қалыптастыруға қазақ даласынан шыққан діни қайраткерлер, ишандар мен ахундар үлкен еңбек сіңірген....
Ихсан ілімі ӘЛІБАЙ АХУН ҚОСҚҰЛАҚҰЛЫ
Сыр елі – Алашқа мәлім шайырлар мен батырлар, ақын, билердің мекені атанса, сонымен қатар ахундар мен ишандар, оқымысты молда, мақсым және ғұламалардың елі.
Ихсан ілімі СОПЫЛЫҚ – ҚАЗАҚ МҰСЫЛМАНДЫҒЫНЫҢ АЖЫРАМАС БӨЛІГІ
Бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың қабылдауында болған кезінде Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы негізгі бағыты ретінде Абай танымындағы «Толық адам» ұстанымын басшылыққа алатынын мәлімдеген еді. ...
ықшамдау
Күнтізбе
Хижри
19 Мухаррам 1446
Миләди
25 шілде 2024
Намаз уақыттары
қазір

Күн 04:32

Бесінге дейін 02:19

Люди обязаны перед Аллахом совершить хадж к Дому*

Ва алейкум ассалам. Нет. Хадж это индивидуальное поклонение. Его можно совершить за себя или за одно

Администратор Azankz
27 мау. 2024

ДУМК пояснило перенос даты Курбан Айта с 17 на 16 июня

Вроде ДУМК всегда использовал астрономические вычисления, поэтому заранее всегда даты были известны.

Крафтер Кудабай
10 мау. 2024

99 советов Пророка (мир ему и благословение Аллаха) больным

Уалейкум ассалам. В книге приводится прямой перевод достоверного хадиса. Подразумевается, что нисход

Администратор Azankz
18 сәу. 2024

Нрав мусульманина

Ас саламу алейкум уа рахматуЛлахи уа баракатух.телеграмм канал про хорошие нравыhttps://t.me/horoshi

Вадим
13 сәу. 2024

39. «Рия» (Деяния на показ)

Это оборот речи, подразумевающий, в том числе "перед Аллахом". Тем не менее, с целью купирования не

Администратор Azankz
27 нау. 2024
Created with Sketch. {{!-- --}} {{!-- --}} {{!-- --}} Created with Sketch. Asset 1mdpi