Ислам діні ілімді адамзатқа берілген ең ұлы нығметтердің бірі ретінде бағалайды. Өйткені ілім – адамның Раббысына жақындауына, ақиқатқа жетуіне және қоғамға пайдалы қызмет етуіне бастайтын ең сенімді жол. Сол себепті исламда білім алу да, білім үйрету де қарапайым іс емес, сауапқа бастайтын құлшылық ретінде қарастырылады.

Алла Тағала ең алғашқы уахидың өзінде-ақ білімнің ұлылығына назар аударып: «Оқы! Жаратқан Раббыңның атымен оқы. Ол адамды ұйыған қаннан жаратты. Оқы! Раббың аса Жомарт. Ол қалам арқылы үйретті. Адамға білмеген нәрселерін үйретті» («Алақ» сүресі, 1–5 аяттар), – деп, адамзаттың өркендеуі мен рухани кемелденуінің негізі ілімде екенін баян етеді. Сондай-ақ Алла Тағала: «Айт: "Білетіндер мен білмейтіндер тең бола ма?" («Зүмәр» сүресі, 9-аят), – деп, білім иелерінің дәрежесінің өзгелерден жоғары екенін білдіреді.

Осыған байланысты исламдағы ұстаз бен шәкірт арасындағы байланыс тек мәлімет жеткізу немесе ақпарат алмасумен ғана шектелмейді. Бұл – рухани тәрбиеге, өзара құрметке, ықыласқа және көркем мінезге негізделген қасиетті қарым-қатынас. Ислам мұндай байланысты әдеп қағидалары арқылы реттейді. Әдеп – адамның сыртқы әрекетін ғана емес, ішкі ниетін, сөзін, мінезін және өзгелермен қарым-қатынасын көркемдейтін ислам тәрбиесінің маңызды бөлігі. Сондықтан ұстаз бен шәкірттің арақатынасы білімді жеткізу мен қабылдаудың қарапайым үдерісі емес, жүректі тәрбиелейтін, рухты кемелдендіретін әрі ұрпақ сабақтастығын сақтайтын жауапты аманат болып саналады.

1. Шәкірттің ұстаз алдындағы әдебі

Ханафи мәзһабының көрнекті ғалымы Бурһануддин әз-Зарнужи өзінің әйгілі «Таълимул-мутааллим тариқут-тааллим» атты еңбегінде білім ізденушінің ұстаз алдындағы ұстануға тиіс әдептерін егжей-тегжейлі баяндайды. Ғалымның айтуынша, шәкірт ұстазынан бұрын жүрмеуі, оның орнына отырмауы, рұқсатынсыз сөз бастамауы, ұстаз шаршап отырған кезде орынсыз сұрақ қоймауы және білім жолында сабыр сақтауы қажет. Осындай көркем мінез бен тәртіп – ілімнің берекесін арттыратын негізгі себептердің бірі. Бұл қағидалардың түпкі мәні – ұстазды құрметтеу арқылы ілімді құрметтеу. Себебі ілімнің қадірі оны жеткізуші ұстаздың қадірімен де тығыз байланысты. Ұстазына ізет көрсеткен шәкірттің жүрегіне білімнің нұры орнығып, алған ілімі берекелі болады.

Ислам тарихында мұндай өнегелі оқиғалар аз емес. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) немере ағасы әрі Құран тәпсірінің білгірі Абдулла ибн Аббас (Алла оған разы болсын) өзінен жасы үлкен сахаба Зәйд ибн Сәбиттің (Алла оған разы болсын) көлігіне мінер кезде үзеңгісін өз қолымен ұстап берген. Сонда оған таңданысын білдіргендерге: «Бізге ілім иелерін осылай құрметтеу бұйырылған», – деп жауап бергені риуаят етіледі. Сол секілді Имам Ағзам Әбу Ханифа (Алла оны рақымына бөлесін) өзінің ұстазы Хаммад ибн Әбу Сүлейменге деген құрметін былай сипаттайды: «Ұстазымның үйі менің үйімнен едәуір қашық болса да, оған деген құрметімнен жылдар бойы сол жаққа қарай аяғымды созып отырған емеспін». Ал хазірет Әли (Алла оған разы болсын): «Маған ілімнен бір ғана әріп үйреткен адамның қызметшісі болуға дайынмын», – деген қанатты сөзі арқылы ұстаздың дәрежесінің қаншалықты биік екенін айқын көрсеткен.

Бұл тағылымды мысалдардан аңғарғанымыздай, исламда шәкірттің әдебі – білім алудың ажырамас бөлігі. Ұстазына құрмет көрсете білген шәкірт ілімнің қадірін түсінеді, ал ілімнің қадірін түсінген жанның өмірі де, амалы да берекелі болмақ.

2. Ұстаздың мейірімі, ықыласы және жауапкершілігі

Исламда шәкірттің ұстаз алдындағы міндеттері қаншалықты маңызды болса, ұстаздың да шәкірт алдындағы жауапкершілігі соншалықты зор. Өйткені ұстаздың міндеті – тек білім беру емес, сонымен бірге шәкірттің жүрегіне имандылық ұялатып, көркем мінез қалыптастыру.

Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Расында, мен көркем мінезді кемеліне жеткізу үшін жіберілдім», – деп айтқан (Имам Мәлик, әл-Мууатта, «Көркем мінез» бөлімі). Бұл хадис әрбір ұстаз үшін үлкен өнеге. Себебі нағыз ұстаз шәкіртіне ақпарат жеткізуші ғана емес, оған өзінің өнегелі ісімен, сабырлы мінезімен және ізгі қарым-қатынасымен тәрбие беруші тұлға. Тағы бір хадисте Алла Елшісі (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ғалымдар – пайғамбарлардың мирасқорлары», – деп баяндайды (Әбу Дәуіт, №3641; Тирмизи, №2682). Бұл мәртебе ғалымдар мен ұстаздардың мойнына үлкен аманат жүктейді. Олар білімді шынайы ықыласпен жеткізіп, шәкірттеріне мейірім танытып, әр сөзінде әділдік пен ақиқатты ұстануы тиіс. Өйткені ұстаздың әрбір сөзі мен іс-әрекеті шәкірттің дүниетанымы мен мінез-құлқының қалыптасуына тікелей әсер етеді. Ханафи ғұламалары ұстаздың шәкірттің қателіктеріне түсіністікпен қарап, оған сабырлықпен жөн сілтеу қажеттігін ерекше атап өткен. Сондай-ақ ұстаз білімді шәкірттің қабылдау деңгейіне қарай түсіндіріп, оның тек ақыл-ойының дамуына емес, рухани тәрбиесіне де ерекше көңіл бөлуі қажет. Өйткені білім мен тәрбие бір-бірінен ажырамайтын егіз ұғымдар.

Қорытынды

Ханафи мәзһабының тағылымына сүйенсек, ұстаз бен шәкірт арасындағы қарым-қатынас – өзара құқықтар мен міндеттерге негізделген рухани аманат. Шәкірттің ұстазға деген құрметі, сабыры және ықыласы ұстаздың мейірімімен, шынайылығымен және жауапкершілігімен толыққанда ғана білім өз жемісін береді.

Екі тарапты біріктіретін ең басты құндылық – Алла Тағаланың разылығына жету ниеті және ілім арқылы дін мен қоғамға қызмет ету. Осындай берік негізге құрылған тәлім-тәрбие жүйесі ғасырлар бойы ислам өркениетінің дамуына үлес қосып, сан мыңдаған ғұламалардың қалыптасуына себеп болды.

Бүгінгі Қазақстандағы діни білім беру ісі де осы классикалық ислам мұрасына сүйеніп келеді. Сондықтан ұстаз бен шәкірт арасындағы өзара құрмет, көркем әдеп, шынайы ықылас пен жауапкершілік қағидалары қазіргі қоғам үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Керісінше, рухани құндылықтар әлсіреп бара жатқан заманда бұл қағидаларды жаңғырту – сапалы діни білімнің, ізгі тәрбиенің және берекелі қоғам қалыптастырудың маңызды кепілі болып қала береді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕККӨЗДЕР ТІЗІМІ

1.       Құран Кәрім. Мағыналай аудармасы .

2.       Әз-Зарнужи, Бурһануддин. Таълимул-мутааллим тариқут-тааллум («Білім алушыға тәлім беру жолдары»).

3.       Имам әл-Ғазали, Әбу Хамид Мұхаммед. Ихъя улум әд-дин («Дін ғылымдарын жаңғырту»). – 1-том.

4.       Имам Мүслім ибн әл-Хажжаж әл-Қушайри. Сахих Мүслім

5.       «Ихсан» – рухани тәрбиенің негізі. 73-сабақ: «Шәкірттің ұстазға қатысты әдебі» // Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы. – Алматы: Azan.kz порталы.