Алматы
Ақтау Ақтөбе Алматы Алтынсаринский район Амангельдийский район Арал Атбасар Атырау Аулиекольский район Аякөз Байқоңыр Балқаш Бейнеу Денисовский район Джангельдинский район Екібастұз Жаңақала Жаңаөзен Жаңатас Жаркент Жезқазған Жәйрем Жәнібек Жетісай Житикаринский район Қазалы Казыгурт Казыгуртский район Камыстинский район Қандыағаш Қапшағай Карабалыкский район Қарағанды Карасуский район Қаратау Келесский район Көкшетау Қостанай Құлсары Қызылорда Лисаковск Мақат Мактааральский район Мендыкаринский район Миялы Наурзумский район Нур-Султан Орал Ордабасынский район Өскемен Отрарский район Павлодар Петропавл Район Байдибека Район Туркибасы Риддер Рудный Сайрамский район Сайхин Сарыағаш Сарыкольский район Сарыөзек Семей Сәтпаев Степногорск Сузакский район Талдықорған Тараз Тарановский район Түркістан Узункольский район Үшарал Фёдоровский район Хромтау Чапаев Шалқар Шардара Шиели Шымкент
Күн 05:54
Алматы
Актау Актобе Алматы Алтынсаринский район Амангельдийский район Аральск Атбасар Атырау Аулиекольский район Аягоз Байконур Балхаш Бейнеу Денисовский район Джангельдинский район Жайрем Жанаозен Жанатас Жангала Жанибек Жаркент Жезказган Жетисай Житикаринский район Казалы Казыгурт Казыгуртский район Камыстинский район Кандыагаш Капшагай Карабалыкский район Караганда Карасуский район Каратау Келесский район Кокшетау Костанай Кульсары Кызылорда Лисаковск Макат Мактааральский район Мендыкаринский район Миялы Наурзумский район Нур-Султан Ордабасынский район Отрарский район Павлодар Петропавловск Район Байдибека Район Туркибасы Риддер Рудный Сайрамский район Сайхин Сарыагаш Сарыкольский район Сарыозек Сатпаев Семей Степногорск Сузакский район Талдыкорган Тараз Тарановский район Туркестан Узункольский район Уральск Усть-Каменогорск Ушарал Фёдоровский район Хромтау Чапаев Шалкар Шардара Шиели Шымкент Экибастуз
Алматы
ықшамдау
Таң Күн Бесін Екінті Ақшам Құптан
04:28 05:54 13:00 17:55 19:59 21:25
ықшамдау
Күнтізбе
Хижри
24 Зуль-хиджа 1441
Миләди
14 тамыз 2020

Мақалалар

Әл-Фарабиді тану – заман талабы

| A | +

Әбу Насыр әл-Фараби – адамзат біліміндегі көптеген салада терең ізін қалдырған ортағасырлық ұлы ойшыл саңылақтар тобындағы көрнекті өкілдердің бірі. Әлемдік мәдениет тарихында ол Шығыс Аристотелі әрі ортағасыр әлеміне табиғатты, адамзаттық қоғам мен адам жанын зерттеудің құпия пердесін ашушы Ұстаз ретінде танымал.

 

Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан әл-Фараби Қорасан өлкесiнен Бағдат шаһарына келiп, Әбу Башир Матта ибн Юнустiң жетекшiлiгiмен философия мен логика саласына ден қояды.

 

Әл-Фараби Харран шаһарының христиан философы Юхан ибн Хайланның еңбектерiмен де таныс едi. Ол Бағдат шаһарында Аристотель еңбектерiмен шұғылданып, оны жетiк меңгерген маманға айналды.

 

Әл-Фарабидiң еңбектерi артып, танымал болған шағында әмiршi Сәйф әд-Дәулә Әбу әл-Хасан Әли ибн Абдулла ибн Хамдан әт-Тағлаби оны Дамаск шаһарына шақыртып, құрмет көрсетедi. Оған өзiнiң сарайынан қызмет бередi.

 

Ибн Әбу Усайб‘а (288 хижра жылында дүние салған) өзiнiң «‘уиюн әл-әнба’ фи табақат әл-әтибба’» атты кiтабында кейбiр ғалымдардың қолжазбаларында әл-Фараби Египетке 337 хижра жылында кетiп, кейiн Дамаскiге оралған. Сөйтiп Сәйф әд-Дәулә дәуiрiнде, 339 хижра жылы ережеп айында дүние салды деген дерек келтiредi.

 

Ғалымның жаназасына қасына он бес нөкерiн ерткен Дамаск әмiршiсi Сәйф әд-Дәуләнiң өзi қатысады. Әл-Фараби Сәйф әд-Дәуләдан күнiне бар болғаны төрт күмiс дирһам алып отырғандығы хақында хабарлар бар. Бұл бiр күндiк тiршiлiк қажеттiлiгiне ғана жететiн ақша. Әрине, ғалымды дүние iсi қызықтырмаған. Сондай-ақ ол түн мезгiлiнде күзетшiлерге барып, шырақ жарығында оларға өз еңбектерiн оқып тұрған деседi.

 

Сейф әд-Дауләнің Фарабиге құрметі ерекше болған. Ол ғалым үшін сарайда барлық жағдай жасауға әзір тұрған, бірақ Фараби қанағатшыл және барына шүкір ететін жан еді. Оның бұл әрекеті расында әл-Фарабидің ұстанған жолы, өмір сүру әдісі сопылық әдіс деген пікірді нақтылай түсетін сияқты.

 

Өйткені, жалпы араб деректерінде де ғалымның сопылық өмір сүру әдісін құптағандығы айтылады. Сол себепті ғалым сұлтан сарайында тұрса да өте қарапайым әрі үнемшіл ғұмыр кешкен. Әйтпесе, Сейф әд-Даулә әл-Хамадани өзінің ғалымдарға деген қамқорлығы әрі жанашырлығымен танылған тұлға. Ол кісі ғалымдарды таршылықта қалдырмай демеп жүрген.

 

Кеңес өкіметі саясатының ықпалымен басқа салалардағы сияқты фарабитануға қатысты әдебиеттерде де ғалымның діни дүниетанымы тиісті деңгейде қамтылмады. Енді бұл мәселе орыс әдебиетімен ғана шектелмей араб, түрік, парсы және т.б. шет тілдеріндегі деректермен жұмыс жасай алатын жас ғалымдардың еншісінде.

 

Танымал фарабитанушы М. Хайруллаев «Фарабидің дүниетанымы» атты шығармасында ортағасыл ойшылы жайында мынадай мәлімет келтіреді: «Бір күні әл-Фараби Дамаск базарына барады. Мұнда тісімен тері тартып отырған сымбатты жас етікшіні көреді. Әлгі жігіттен: «Мұндай ыждағатпен істеген жұмысың үшін күніне қанша аласың?» – деп сұрайды. Ол: «Екі дирһам», – деп жауап береді. Мүны аяған ғалым күніне сарайдан алатын 4 дирһамын осы жігітке беріп отырған екен. Бұл жігіт ұстаздың сұхбатшысы болыпты».

 

Сол сияқты Байһақидің шығармасынан байқағандай, философтар туралы аңыз әңгімелер сол дәуірлердің өзінде-ақ қалыптасқан. Тіпті мұндай әңгімелердің авторлары анық анахронизмдердің алдында да тоқтамаған. Сол сияқты «Философтардың мінезі туралы» атты бір кітапта буддалық Исмайл ибн Аббад уәзірдің әл-Фарабимен кездесуі туралы аңыз айтылады.

 

Уәзір (938 ж. туылған) біраз уақыттан бері әл-Фарабимен (950 ж. өлген) жүздесе алмай жүрген екен. Тіпті оны ертіп келген адамға марапат тағайындап та қойыпты. Күндердің бір күнінде әл-Фараби уәзірдің үйіне түркі киіммен келеді. Қонақтар мұны келемеждеп күлкіге айналдырып, оны сарайға кіргізген күзетті сөгеді. Біраз уақыттан соң әл-Фараби ішекті аспапта ойнап, отырғандардың барлығын терең ұйқыға жібереді. Аспапқа «Әбу Насыр келді, сендер оны күлкіге айналдырдыңдар. Ол сендерді ұйықтатты да жоқ болды» деп жазып кетіпті. Уәзір өмірінің соңына дейін осы оқиғаны ұмыта алмапты («Фарабидің дүниетанымы және оны философия тарихына әсері» кітабынан).

 

Кейін музыка аспабындағы бұл жазуды көрген уәзір: «Нығмет құпиясына қол жеткізгенің сол-ақ екен, оның ғайып болғанын білмей де қаласың», – депті. Уәзір әл-Фарабиді қанша іздегенімен оны таба алмапты. Себебі ол мәжілістен шығып, Дамаскіге жолға шығыпты.

 

Сондай-ақ әл-Фараби күшті және ержүрек адам еді. Ол жебені жақсы тартқан, атқан оғы нысанаға дәл тиеді деседі. Әрине, автордан авторға, кітаптан кітапқа өтіп, фольклорлық материал сияқты халық арасында кең тараған бұл әңгімелер әл-Фарабидің ғылыми өмірбаянын құру үшін нақты дерек бола алмасы анық.

 

Дей тұрса да, бұлар осындай Шығыстың ғұлама тұлғалы ғалымының мінезі, оның қызығушылығы мен өмірі туралы белгілі дәрежеде үзінділер қалыптастырады. Бұл әңгімелерде халықтың әл-Фарабиге деген ыстық махаббаты байқалады.

 

Әл-Фараби – энциклопедист. Ол логика мен көптеген теориялық ғылымдар жайындағы еңбектердiң иесi. Ғалымның логика, философия және т.б. салаларға қатысты жазған өзiнiң еңбектерi де бар. Олардың кейбiрiн атап өтсек болады: «Қысқаша логика кiтабы», «Сөздер мен әрiптер», «Азаматтық саясат», «Поэтика», «Логика iлiмiне кiрiспе», «Өлшемдер жайындағы кiтап», «Қысқаша философия кiтабы», «Философия сөзiнiң мағынасы жайында», «Азаматтық қоғам жайындағы кiтап», «Қиялдағы геометрияға кiрiспе кiтабы», «Өлең мен ырғақ жайындағы сөз», «Жұлдыздардың қозғалысы жайындағы сөз», «Химия өнерi жайындағы сөз», «Субстанция туралы», «Жалинусқа (Галенге) қарсы айтылған сөз…», «Иләһи ғылым», «Ғылымдардың жiктелуi», «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы туралы кiтап» және т.б.

 

Данышпан әл-Фарабиді әлі де жақыннан тану, оны өскелең ұрпаққа насихаттау – заман талабы. Оның гуманитсік ойлары, бақытты мемлекет құру идеялары, әділ басшы, көреген имам, дана ойшыл, ізгілік, ізетті қоғам, үлгілі азамат сияқты т.б. зерделеген адамгершілік ұғымдары барлық уақытта өзекті болып қала бермек.

 

Жалғас САДУАХАСҰЛЫ

философия ғ.к., дінтанушы

kazislam.kz

Предыдущий Следующий
Талғат Омаров: Әрбір жанға үміт сыйлағымыз келеді Темірбек ПЕРНЕБЕКҰЛЫ: Мұсылманның бірлігі

Оқырмандардың пікірі (0)

Қызықты тақырыптар

Ғұламалардың өмірбаяны Б.Әлиұлы – Берке ханның ұстазы Сейфуддин әл-Бахарзи
Сейфуддин әл-Бахарзи шамамен һижриша 586 (1190) жылы қазіргі Иран жеріндегі Бахарз қаласында дүниеге келді. Толық аты-жөні – Сейфуддин Әбул-Мағали Сағид ибн әл-Мутаһһар ибн Сағид ибн Әли әл-Қаиди әл-Бахарзи (Сияру Әғламин-Нубала, 23-том, 363-бет). Діни білімнің бастапқы тәлімдік кезеңін Бахарздағы ұ...
Ғұламалардың өмірбаяны Гете: Сонымен біз Исламда қалуға тиіспіз...
«Мен мұсылманмын» деп әлемге жар салмаса да Гетенің шығармаларынан оның Исламның рухани құндылықтарына деген қатынасы айқын аңғарылады. Оның өмірлік ұстанымдары, әлемге деген көзқарасы өмірдің мәні туралы толғаныстары, адам мен Алланың арақатынасы туралы пайымдаулары осы мәселелер жөніндегі Ислам тұ...
Ғұламалардың өмірбаяны Отырар өлкесінің ойшылы
Отырар маңында бірнеше қамалдар мен бекіністер болған. Солардың бірі – Сырдария бойындағы Зернүк қамалы. Арабтар оны «Зарнудж» (Зернүдж) деп жазған. Сол жерден шыққан  бір ойшыл туралы  жаңа да тың деректерге оқушы назарын аударайын....
Ғұламалардың өмірбаяны Ғылыми ізденістің ең үлкен жетістігі – Алла Тағалаға деген иман!
Әлемнің Жаратушысы зар (игральная кост) ойнамайды. Жаратқандарынан ешбір нәрсе есепсіз және кездейсоқ болмаған. Біз бұ дүниенің деңгейіне әрі сәйкестігіне қайранбыз, әрине аңғарғанымыздай... Табиғатты зерттеген әркім дінді құрметтейді деп айта алам. Өйткені табиғатты зерттеген әркім Алланың құдіреті...
Ғұламалардың өмірбаяны Рәтбек қажы НЫСАНБАЙҰЛЫ: ОРТА АЗИЯДАН БӨЛІНІП, ДІН ДЕРБЕСТІГІН АЛДЫҚ
Құрметті, хазірет! Өзіңіздің бас болуыңызбен құрылған Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының 30 жылдық мерейтойы құтты болсын! Сұхбатымызды қазіргі Діни басқарманың бастауында тұрған Орта Азия және Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жайлы баяндаудан бастасақ. Бұл басқарма Екінші дүниежүзілік ...
Ғұламалардың өмірбаяны Абай. «Китаб тасдиқ» немесе қазақ білмеген тарих
Жүз жылдың жүзі болды Абай мұрасын азық қып келе жатқанымызға. Әлі де тамырын қопарып, танып болдық деп айта алмаймыз. Жұмбақ жанның сыры шын мәнінде оңай болмай шықты. Сөзімізге тұздық қылғалы отырған туындының бірі – «Китаб тасдиқ». Аталмыш шығарманың  біз осы күнге дейін түпнұсқа мәтінін оқымай, ...
ықшамдау
Күнтізбе
Хижри
24 Зуль-хиджа 1441
Миләди
14 тамыз 2020
Намаз уақыттары
қазір

Күн 05:54

Бесінге дейін 00:58

Урок 10. Гнев, часть 1

Альхамдулиллах. Пусть Аллах будет доволен всеми кто работает над подобными проектами.

Сулейман Аль Кануни
4 там. 2020

Алгоритм заказа жертвоприношения онлайн | Qurban2020

Уалейкум Ассалам!Поправка - оплата только картой Kaspi Gold! Смотрите https://qurban2020.kz/ru/faq/т

Малик Хамзамулин
2 там. 2020

QURBAN2020: Құрбандық малын шалуға және құрбандық етін алуға тапсырыс беру

Ассаләму ғаләйкум уа рохматуЛЛАҺИ уа бәрокәтуһу! Құрбан айт құтты болсын! Мен онлайн құрбан шалу а

Кибар Амирхан
1 там. 2020

Урок 1. Важность науки об Ихсане

Аллаху Акбар. Пусть Аллах будет доволен всеми Вами кто участвовал в написании, переводе, ведений сай

Сулейман Аль Кануни
30 шіл. 2020

Алматы қаласы бойынша құрбандық шалынатын орындардың ресми тізімі анықталды

Ассалаумагалейкум мұсылман бауырлар, Есімім Нұртас, сіздерден көмек сұраймын өзім кішкентайдан есту

Nurtas Nurgojayev
27 шіл. 2020
Created with Sketch. {{!-- --}} {{!-- --}} {{!-- --}} Created with Sketch. Asset 1mdpi