АДАЛ АДАМ – АДАЛ ҚОҒАМДЫ ҚҰРАДЫ
Адалдық – адам бойындағы қасиет қана емес, қоғамның өркендеуіне жол ашатын рухани негіз. Қоғамның дамуы, елдің өркендеуі, халықтың тыныштығы мен өзара сенімі – бір-бірімен тығыз байланысты құндылықтар. Қай кезеңде де адамзаттың алға жылжуына ықпал еткен негізгі факторлардың бірі – адам бойындағы адалдық, әділдік, жауапкершілік және ар-ұят. Технология дамып, заман өзгеріп, өмір сүру салты жаңарғанымен, қоғамның рухани тірегі болып қала беретін қасиеттердің құны ешқашан төмендеген емес. Себебі қоғамның сипатын оның материалдық байлығы ғана емес, ондағы адамдардың мінезі, ұстанымы, бір-біріне деген сенімі қалыптастырады.
Бүгінгі қоғамда адалдық туралы сөз қозғау – тек моральдық ұғымды дәріптеу емес, елдің болашағына қатысты маңызды мәселе. Адал адам қалыптастыру – адал отбасының, адал ұжымның, адал ортаның, түптеп келгенде, адал қоғамның қалыптасуына негіз болады. Сондықтан адалдықты әрбір азаматтың жеке ұстанымы әрі қоғамдық жауапкершілігі ретінде қарастыру қажет.
Адалдық – адамдықтың өлшемі
Адалдық дегеніміз – адамның сөзі мен ісінің үйлесуі, ниетінің таза болуы, өзгенің ақысына қол сұқпауы, аманатқа қиянат жасамауы және қандай жағдайда да ар-ұятын жоғалтпауы. Адал адам өз пайдасын ғана көздемейді, ол өзгеге зиян келтірмеуді, әділ болуды, жауапкершілікті сезінуді өмірлік қағидасына айналдырады. Ислам діні адамды осындай кемел мінезге тәрбиелейді. Құранда Алла Тағала иман келтірген пенделеріне шыншылдармен бірге болуды бұйырып: «Уа, иман келтіргендер! Алладан қорқыңдар әрі шыншылдармен бірге болыңдар!» (Тәубе сүресі, 119-аят) деп ескерткен. Бұл аяттағы шыншылдық – тек тілмен ақиқатты айту емес, өмірдің барлық саласында шындықты ұстану, екіжүзділіктен аулақ болу, өз міндетін адал атқару және жүрек пен амалдың бірлігін сақтау. Адамның адалдығы оның айтқан сөзінен ғана емес, қабылдаған шешімінен, атқарған қызметінен, қарым-қатынасынан және өзіне жүктелген жауапкершілікті қалай орындағанынан көрінеді.
Адалдық адамның бойында қалыптасқан сайын, ол айналасына сенім сыйлайды. Ал сенім – қоғамды біріктіретін маңызды күш. Сенім бар жерде адамдар бір-біріне сүйенеді, ортақ мақсатқа жұмылады, келісім мен ынтымақ нығаяды. Сенім жоғалған жерде күмән, ал күмән көбейген жерде берекесіздік пайда болады. Адалдықтың қадірі кейде адам ешкім бақыламаған сәтте жасаған әрекетінен байқалады. Біреудің жоғалған затын иесіне қайтару, жұмыста өз міндетін жауапкершілікпен орындау, саудада тауардың кемшілігін жасырмау, уәдеге берік болу, қоғамдық мүлікке жанашырлық таныту – осылардың барлығы адалдықтың күнделікті өмірдегі көрінісі. Адалдық үлкен істерден ғана емес, көзге көрінбейтін қарапайым әрекеттерден де қалыптасады.
Шыншылдық – ізгілікке бастайтын жол
Ардақты Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) адалдық пен шыншылдықтың адам өміріндегі орнын ерекше атап өткен. Хадисте: «Расында, шыншылдық ізгілікке жетелейді, ал ізгілік жәннатқа жетелейді. Адам шындықты айта жүріп, ақырында Алланың құзырында шыншылдардың қатарынан жазылады. Өтірік жамандыққа жетелейді, ал жамандық тозаққа жетелейді. Адам өтірік айта жүріп, ақырында Алланың құзырында өтірікшілердің қатарынан жазылады». (Бұхари, Муслим)
Бұл хадис адам бойындағы мінездің бірте-бірте қалыптасатынын аңғартады. Адам шындықты бір рет таңдағанда, ол тек сол сәттегі әрекетін түзетеді. Ал шындықты күнделікті өмірінде тұрақты ұстанғанда, шыншылдық оның мінезіне айналады. Сол сияқты өтірікке, алдауға, әділетсіздікке бой үйрету де адамның жүрегіне әсер етіп, мінезін өзгертеді. Сондықтан адалдықты уақытша ұстаным немесе белгілі бір ортада ғана сақталатын қасиет деп қарастыруға болмайды. Адалдық адамның тұрақты мінезі болуы тиіс. Ол пайда мен зиянға, жағдай мен мүмкіндікке қарай өзгермеуі керек.
Қазақ халқы да шыншылдық пен адалдықты адамдықтың басты өлшемі санаған. «Адалдық – адамдықтың белгісі», «Өтіріктің құйрығы бір тұтам», «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген мақалдар халқымыздың әділдік пен шындықты жоғары бағалағанын көрсетеді.
Әсіресе, «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген сөз әділдіктің туыстыққа, таныстыққа, жеке пайдаға тәуелді болмауы керектігін білдіреді. Әділ адам өзіне жақын адамға да, алыс адамға да бірдей өлшем қолданады. Бұл – адал қоғамның қалыптасуындағы аса маңызды қағида.
Әділдік – адал қоғамның іргетасы
Адалдық пен әділдік бір-бірінен ажырамайтын құндылықтар. Адалдық адамның ішкі ұстанымын қалыптастырса, әділдік сол ұстанымның адамдар арасындағы қарым-қатынаста көрініс табуына жол ашады. Әділдік бар жерде құқық сақталады, әлсіздің ақысы қорғалады, еңбек бағаланады, адамның қадір-қасиеті құрметтеледі. Алла Тағала Құранда: «Расында, Алла әділдікті, ізгілік жасауды және туған-туысқа қарайласуды бұйырады. Сондай-ақ арсыздықтан, жамандықтан және зұлымдықтан тыяды. Ойланып-толғансын деп сендерге насихат айтады». (Нахл сүресі, 90-аят)
Бұл аятта әділдік пен ізгілік қатар айтылған. Әділдік – әркімге өз ақысын беру, құқықты сақтау, шешім қабылдауда шындыққа сүйену. Ал ізгілік – әділдіктің шегінен асып, жақсылық жасауға, мейірімділік танытуға, өзгеге қолдау көрсетуге ұмтылу. Қоғамда әділдік тек сот немесе құқық қорғау саласының міндеті емес. Әділдік әрбір адамның күнделікті әрекетінде болуы қажет. Ата-ана балаларына әділ қарағанда, ұстаз шәкіртін әділ бағалағанда, басшы қызметкерлерге тең мүмкіндік бергенде, кәсіпкер келісімге берік болғанда, азамат қоғамдық тәртіпті сақтағанда әділдік өмірге айналады. Әділдік пен адалдық бір-бірінен алыстаған жағдайда қоғамда сенім әлсірейді. Адамдар еңбегінің бағаланбайтынын, құқықтарының сақталмайтынын сезінсе, қоғамдық жауапкершілікке деген ынта төмендеуі мүмкін. Сондықтан әділдік орнату – тек тәртіпті қамтамасыз ету емес, қоғамның рухани және әлеуметтік тұрақтылығын нығайту.
Аманатқа беріктік – адалдықтың көрінісі
Адал қоғам қалыптастыруда аманат ұғымының орны ерекше. Аманат – Исламдағы кең мағыналы түсінік. Ол біреудің затын сақтау ғана емес, адамның бойына жүктелген кез келген жауапкершілікті қамтиды. Қызмет, лауазым, уақыт, білім, отбасы, бала тәрбиесі, қоғамдық мүлік, қаржы және адамдардың сенімі – мұның барлығы аманат. Алла Тағала Құранда: «Расында, Алла сендерге аманаттарды өз иелеріне қайтаруды және адамдар арасында үкім еткенде әділдікпен үкім етуді бұйырады». (Ниса сүресі, 58-аят) Аманатқа беріктік – адамның жауапкершілікті сезінуімен өлшенеді. Басшы үшін аманат – халықтың сенімі мен қызметі. Қызметкер үшін аманат – өз міндетін сапалы орындау. Ұстаз үшін аманат – шәкірттің білімі мен тәрбиесі. Ата-ана үшін аманат – бала. Кәсіпкер үшін аманат – келісім, қызметкер, тұтынушы және адал табыс. Дін қызметкері үшін аманат – халықтың рухани сенімі, діни білімді дұрыс жеткізу және мінезімен үлгі болу. Аманаттың қадірін түсінген адам қызметті жеке пайда табудың құралы емес, жауапкершілік деп қабылдайды. Ол өзіне берілген мүмкіндікті өзгеге үстемдік ету үшін емес, игілікке жұмсауға тырысады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кім бізді алдаса, ол бізден емес». (Муслим, 101) деп ескерткен. Бұл хадис сауда-саттықтағы, еңбек қатынастарындағы және адамдар арасындағы алдаудың Ислам әдебіне қайшы екенін білдіреді. Тауардың кемшілігін жасыру, қызметті сапасыз атқару, жалған ақпарат тарату, келісімге немқұрайлы қарау, біреудің сенімін пайдалану – адалдыққа қайшы әрекеттер. Адал қоғамның қалыптасуы үшін аманатқа беріктік жеке адамның ар-ұятымен ғана шектелмей, қоғамдық мәдениетке айналуы қажет.
Адал еңбек – берекелі өмірдің бастауы
Адал қоғамның тағы бір маңызды тірегі – адал еңбек. Еңбек адамды жауапкершілікке, тәртіпке, табандылыққа және өз еңбегінің қадірін түсінуге тәрбиелейді. Адал табыс – адамның тек материалдық қажеттілігін өтейтін құрал емес, оның ар-ұяты мен рухани тыныштығына әсер ететін құндылық. Ислам діні адал кәсіп пен еңбекке ерекше мән береді. Адамның өз маңдай терімен табыс табуы, ешкімнің ақысын жемеуі, еңбегін алдамай орындауы – ізгі амалдардың бірі. Алла Тағала Құранда: «Уа, адамдар! Жер бетіндегі халал әрі таза нәрселерден жеңдер…» (Бақара сүресі, 168-аяттан) деп бұйырған. Адал табыс адамның жүрегіне тыныштық, отбасына береке, өміріне сенім береді. Ал арам жолмен келген табыс сырттай молшылық болып көрінгенімен, оның артында біреудің ақысы, әділетсіздік немесе қиянат болуы мүмкін. Қазіргі қоғамда адал еңбек мәдениетін қалыптастыру аса маңызды. Әрбір маман өз ісін сапалы орындауға ұмтылса, әрбір жұмыс беруші қызметкердің ақысын уақытында төлесе, әрбір кәсіпкер тұтынушының сенімін құрметтесе, әрбір қызметкер өз міндетін немқұрайлы атқармаса, қоғамның экономикалық және рухани дамуына үлкен үлес қосылады. Адал еңбек тек табыс табумен өлшенбейді. Ол – адамның өз ісіне деген құрметі, кәсібіне деген жауапкершілігі, қоғамға тигізген пайдасы. Қандай мамандық иесі болса да, өз жұмысын адал атқарған адам қоғамның дамуына үлес қосады.
Адал қоғам тәрбиеден басталады
Адал қоғамды қалыптастырудың ең алғашқы мекені – отбасы. Адамның бойындағы ұят, жауапкершілік, әділдік, мейірімділік, шыншылдық сияқты қасиеттер ең алдымен отбасында қалыптасады. Бала ата-анасының сөзінен бұрын ісіне қарап тәрбиеленеді. Егер ата-ана баласына адалдықты үйретіп, өзі өтірік айтса, уәдесін орындамаса немесе әділетсіздік жасаса, тәрбиенің әсері әлсірейді. Сондықтан адал ұрпақ тәрбиелеу үшін ересектердің өздері адалдыққа үлгі болуы қажет. Балаға адал болуды айту жеткіліксіз, оны күнделікті өмірде көрсету маңызды. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын: «Әрқайсың жауаптысыңдар және әрқайсың өз жауапкершіліктеріңдегі адамдар үшін сұраласыңдар». (Бұхари, 7138; Муслим, 1829) деп айтқан. Бұл хадис адамның өзіне жүктелген міндеттерге жауапты екенін білдіреді. Ата-ана бала тәрбиесі үшін, басшы басқарған ортасы үшін, ұстаз шәкіртінің тәрбиесі мен білімі үшін, әрбір азамат өз әрекеті мен қоғамдық жауапкершілігі үшін белгілі бір дәрежеде жауап береді.
Адал қоғам қалыптастыруда білім беру орындарының, ұстаздардың, қоғамдық ұйымдардың және рухани тәрбие институттарының рөлі де зор. Білім мен тәрбие қатар жүргенде ғана саналы, жауапты, арлы азамат қалыптасады. Білімді, бірақ жауапкершілігі жоқ адам қоғамға зиян келтіруі мүмкін. Ал білімін адамгершілікпен ұштастырған тұлға елдің дамуына, қоғамның тұрақтылығына және ізгіліктің таралуына ықпал етеді.
Адал қоғам – бір күнде қалыптасатын құндылық емес. Адал қоғам қалыптастыру – бір реттік шара, ұран немесе науқан емес. Ол әр күн сайын жасалатын әрекеттерден, тәрбиеден, өзара сенімнен және тұрақты ұстанымнан қалыптасады. Қоғамдағы үлкен өзгерістер көбіне адамның өзінен басталады. Біз өзгелердің адалдығын талап етумен қатар, өзіміздің адалдығымызға да есеп беруіміз керек. Өзгенің қателігін сынаумен қатар, өз кемшілігімізді түзетуге ұмтылуымыз қажет.
- Адал қоғам құру үшін әрбір адам мынадай қарапайым, бірақ маңызды қағидаларды өміріне енгізуі тиіс:
* Сөзге берік болу, өтірік пен жалғандықтан аулақ жүру.
* Өзгенің ақысын жемеу және аманатқа қиянат жасамау.
* Қандай жағдайда да әділдікті ұстану.
* Өз міндетін жауапкершілікпен және сапалы орындау.
* Адал табысқа ұмтылу, арам жолдан сақтану.
* Қоғамдық мүлік пен ортақ игілікке жанашырлық таныту.
* Өзгеге құрметпен қарап, әлсізге қолдау көрсету.
* Балаларға адалдықты сөзбен емес, іспен үлгі ету.
Қазақ халқында «Адалдық жүрген жерде адамдық жүреді», «Адамдықтың белгісі – адалдық», «Ұят – иманның күзетшісі» деген нақыл сөздер бар. Бұл даналықтар халқымыздың адамгершілікті, ар-ұятты, әділдікті өмірдің басты өлшемі санағанын көрсетеді. Адалдықты ұстанған адам кейде пайдадан айырылуы, қиындыққа тап болуы немесе өзгенің әділетсіз әрекетіне төтеп беруі мүмкін. Бірақ адалдықтың шынайы құны оның уақытша пайдамен өлшенбейтінінде. Адал адам өз ар-ұятының алдында таза болуға, Жаратушының алдында жауап беретінін сезінуге ұмтылады. Бұл – адамның ішкі дүниесін тәрбиелейтін, қоғамның рухани тірегін нығайтатын күш.
- Адал қоғам – әрбір азаматтың жүрегінде адалдық орныққан кезде қалыптасатын орта. Онда әділдік бағаланады, еңбек құрметтеледі, аманат сақталады, адам құқығы қорғалады, сенім мен жауапкершілік нығаяды. Мұндай қоғамның қалыптасуы тек бір адамның, бір мекеменің немесе бір саланың міндеті емес. Бұл – баршамызға ортақ жауапкершілік.
Біз қоғамды өзгертуді өзгеден күтпей, өзімізден бастауымыз керек. Өз сөзімізге адал болсақ, өз міндетімізді жауапкершілікпен атқарсақ, өзгенің ақысына құрметпен қарасақ, әділдікті ұстансақ, сол арқылы адал қоғамның қалыптасуына үлес қосамыз. Адал адам – адал отбасының тірегі. Адал отбасы – адал ұрпақтың негізі. Адал ұрпақ – адал қоғамның кепілі. Ендеше, адалдықты ұран ретінде ғана емес, өмірлік ұстаным ретінде қабылдайық. Адал сөзді, адал істі, адал еңбекті және аманатқа беріктікті өміріміздің басты қағидасына айналдырайық.
Алла Тағала баршамызды адалдықты ту еткен, әділдікті ұстанған, аманатқа берік, қоғамға пайдасы тиетін ізгі құлдарынан етсін. Елімізде ынтымақ пен бірлік, әділдік пен береке орнап, адал азаматтар көбейіп, ұрпағымыз ізгі қоғамда өмір сүруін нәсіп етсін. Әмин!
Ақсай мешітінің бас имамы
Серікхан қажы Рымханұлы