АҒАЙЫН-ТУЫСПЕН ТАТУ БОЛ
Адам өміріндегі ең қымбат құндылықтардың бірі — ағайын-туыстың амандығы мен татулығы. Қуанышымызды бөлісіп, қиындықта қолдау көрсететін жақындарымыздың болуы көңілге сенім, жүрекке жылу береді. Қазақ халқы туыстық байланысты жоғары бағалап, ұрпағына үлкенді құрметтеуді, кішіге қамқор болуды, бауырын жатсынбауды үйреткен. Ағайынмен тату болу — тек бірге дастарқан басында отыру емес, бір-бірінің қадірін түсіну, көңілін сақтау және қажет кезінде жанынан табылу. Осындай сыйластық орныққан әулетте береке болады, ал сол әулеттен тараған ұрпақ жанашырлықтың мәнін сезініп өседі.
Ағайындық байланыстың ерекшелігі — оның ұрпақтарды жалғауында. Ата мен немеренің, аға мен інінің, әпке мен сіңлінің арасындағы жақындық арқылы отбасылық өнеге мен өмірлік тәжірибе беріледі. Үлкендер әулеттің өткенін айтып, жастарға бағыт көрсетсе, кейінгі буын олардың еңбегін бағалап, ізетін білдіреді. Туысының кім екенін, қандай қасиетімен елге сыйлы болғанын біліп өскен бала өзінің тамырын таниды. Сондықтан ағайынмен араласу адамның жеке өміріне ғана емес, ұрпақтың тәрбиесіне де ықпал етеді.
Халқымыз: «Ағайын тату болса — ат көп, абысын тату болса — ас көп», — дейді. Бұл мақалдың астарында бірліктің ырысты арттыратыны туралы терең ой жатыр. Ағайынның күші біріксе, ауыр шаруа жеңілдейді, ортақ мәселенің шешімі табылады. Бір отбасының қуанышына бүкіл әулет атсалысып, қиындыққа ұшыраған туысқа өзгелері сүйеніш болады. Мұндағы молшылық тек дүниенің көптігін білдірмейді, ол — кең пейілдің, ынтымақтың, өзара көмектің жемісі. Бір-біріне тілеулес адамдар бар жерде тіршіліктің ауыртпалығын көтеру де жеңілірек.
Ислам діні де туыстық қарым-қатынасты сақтауға ерекше мән береді. Құранның «Ниса» сүресінің 1-аятында туыстық байланысқа қатысты мынадай ескерту бар: «Уа, адамдар! Бәріңді бір жаннан (бір кісіден) жаратқан һәм одан (болмыс бітімі өзіне ұқсайтын) жұбын жаратып, ол екеуінен көптеген ерлер мен әйелдерді өрбітіп, жер бетіне таратқан Раббыларыңа қарсы келуден сақтаныңдар. «Алла үшін деп», атын атап, бір-біріңе өтініш айтысқан Аллаға қарсы келіп, асы болудан һәм туыстық байланысты үзуден (яғни ата-ана мен туған-туыстың ақысын аяқ асты етуден) сақтаныңдар. Шүбәсіз, Алла – сендерді әрдайым көріп, бақылап тұрушы». Бұл аят туыстыққа немқұрайды қарамау керектігін ұғындырады. Ағайынмен қатынасымыз да адамдық жауапкершілігіміздің бір бөлігі екенін еске салады. Туысты іздеу, халін сұрау, мұқтажына қарай көмектесу — күнделікті өмірде орындалатын ізгі амалдар. Кейде адам алыстағы танысына сыпайылық танытып, өз бауырына қатты сөйлеп қоюы мүмкін. Алайда жақындық адамның көңілін жаралауға себеп болмауы керек. Керісінше, туыстық бізден көбірек мейірім, ұқыптылық және әдеп күтеді.
Татулықтың басты шарты — сөзге абай болу. Ойланбай айтылған әзіл, орынсыз салыстыру немесе көпшіліктің алдында жасалған ескерту жақын адамның жүрегіне ауыр тиюі мүмкін. Әсіресе адамның тұрмысын, баласын, қызметін өзгелермен салыстыру реніш туғызады. Бір әулеттегі адамдардың мүмкіндігі де, мінезі де, өмір жолы да әртүрлі болады. Осы айырмашылықтарды қабылдап, әрқайсысына құрметпен қарау қажет. Жылы сөз бен шынайы ықылас ағайынның арасын жақындатса, кемсіту мен кекесін сенімді әлсіретеді.
Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) туыстық байланыстың берекесі туралы: «Кім ризығының кеңейіп, ғұмырының ұзаруын қаласа, туыстық байланысын сақтасын», — деген. «Сахих әл-Бұхари», №5986. Бұл хадис ағайынмен араласудың мұсылман өміріндегі маңызын көрсетеді. Туыстықты сақтау тек мереке күндері құттықтаумен шектелмейді. Ол — сырқаттанған адамның жағдайын білу, қарт кісінің көңілін сұрау, қиналған туысты жалғыз қалдырмау. Көмек көрсету үшін міндетті түрде дәулетті болу шарт емес. Біреуге уақыт бөлу, шаруасына жәрдемдесу, баласына қарай тұру немесе сабырмен тыңдау да үлкен қолдау болуы мүмкін. Адамның жанын жылытатын нәрсе көбіне көмектің көлемі емес, оның шынайылығы.
Сонымен бірге жасаған жақсылықты міндетсінбеу керек. «Саған кезінде көмектескенмін» деп қайта-қайта еске салу туыстың көңілін түсіреді. Көмек адамның абыройын сақтай отырып берілсе, арадағы сенім нығаяды. Мұқтаждыққа тап болған жақынның жағдайын өзгелерге жарияламау да — сыйластықтың белгісі. Бүгін біреу қолдауға мұқтаж болса, ертең өзімізге де жанашыр адам керек болуы мүмкін. Өмірдің осындай өзгермелі екенін түсіну адамды тәкаппарлықтан алыстатып, мейірімге жақындатады.
Ағайын арасындағы түсініспеушілік кейде айтылмаған үміттен туады. «Өзі хабарласуы керек еді», «Маған көмектесетінін білуі тиіс» деген ойлар іште өкпе жинайды. Ал екінші адамның сол сәтте өз қиындығымен жүргенін білмеуіміз мүмкін. Сондықтан жорамал жасағаннан гөрі, ашық сөйлескен дұрыс. Көмек қажет болса, оны әдеппен сұрап, туыстың мүмкіндігін де ескерген жөн. Ал өзіміз уәде берген жағдайда сөзімізге жауапкершілікпен қарауымыз керек. Орындауға шамамыз жетпесе, үнсіз жоғалмай, жағдайды уақытында түсіндірген абзал.
Халқымыздың «Ағайынның азары болса да, безері болмайды» деген мақалы да туыстықтың қадірін танытады. Адамдар арасында өкпе тууы мүмкін, бірақ сол ренішті өмір бойы сақтап жүру жақындықты әлсіретеді. Бір-бірінің қатесін ғана еске алып, бұрынғы жақсылығын ұмыту әділдікке жатпайды. Әр адамның жаңылысатын кезі болады, сондықтан мәселені сабырмен талқылауға мүмкіндік берген жөн. Бұл сөз кез келген орынсыз әрекетке көне беру дегенді білдірмейді. Татулық өзара құрметке, әділдікке және жауапкершілікке сүйенгенде ғана берік болады.
Құранның «Хужурат» сүресінің 10-аятында: «Расында, мүміндер – бір-біріне шынайы бауыр. Олай болса, (аралары бұзылған) бауырларыңның арасын жарастырыңдар, сондай-ақ (бауыр ақысына келгенде) Алладан қорқыңдар (һәм үкіміне қарсы келуден сақтаныңдар)! Міне, сонда Оның рақымына бөленерсіңдер!». Аят мұсылмандардың өзара бауырластығын бекітіп, араздасқандарды татуластыруға үндейді. Осы өсиет ағайын арасындағы келіспеушілікте де жол көрсетеді. Егер екі туыстың арасына салқындық түссе, айналасындағы адамдар сөз тасып, дауды күшейтпеуі керек. Қайта екі жақты сабырға шақырып, бір-бірін тыңдауына көмектескені жөн. Татуластырудағы мақсат біреуді жеңіп, екіншісін кінәлі ету емес, әділ шешімге келіп, сыйластықты қалпына келтіру болуы қажет.
Реніш кезінде алғашқы болып сөйлесу кей адамға ауыр көрінеді. «Неге үнемі мен қадам жасауым керек?» деген ой да келуі мүмкін. Алайда байланысты қалпына келтіруге ұмтылу — адамның ішкі беріктігінің көрінісі. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Туыстықты сақтаушы — жақсылыққа жақсылықпен ғана жауап беруші емес, туыстары байланысты үзгенде де оны жалғастырушы», — деген. «Сахих әл-Бұхари», №5991. Бұл өсиет жақсылық жасауды үнемі өзгенің әрекетіне тәуелді етпеуге үйретеді. Кейде бір сәлем, бір қоңырау немесе шынайы кешірім сұрау ұзаққа созылған салқындықты жібітеді. Дегенмен сенімнің қалпына келуі уақыт алуы мүмкін. Сондықтан татуласуға ниет білдірген адам сабыр сақтап, сыйластығын ісімен де көрсетуі керек. Жақындықтың қайта орнығуына екі жақтың да жауапкершілігі мен ықыласы қажет.
Ағайын татулығы туралы ой Абай мұрасымен де үндеседі. Ақын «Сегіз аяқ» өлеңінде:
«Біріңді, қазақ, бірің дос,
Көрмесең, істің бәрі бос», — дейді. Абайдың бұл сөздері халықтың алға басуы үшін өзара достық пен бірліктің қажет екенін аңғартады. Ел ішіндегі ынтымақ әр отбасының қарым-қатынасынан басталады. Өз бауырына жанашыр бола білген адам қоғамдағы өзге адамдарға да құрметпен қарауға үйренеді. Ал күншілдік пен бітпейтін талас адамның күшін де, уақытын да сарқиды. Сондықтан туыстың жетістігін бәсеке ретінде қабылдамай, оған шын көңілден қуана білу маңызды.
Абай отыз төртінші қара сөзінде: «Адам баласына адам баласының бәрі — дос», — деп жазады. Бұл тұжырым адамзатқа ортақ тағдыр мен адамдық жақындықты еске салады. Осындай кең көзқарас өз туыстарымызға түсіністікпен қарауға да жетелейді. Ағайынды байлығы мен қызметіне қарай бөліп-жармай, әрқайсысының адамдық қадірін бағалауымыз керек. Дәулетті туысқа ғана жақындап, тұрмысы қарапайым адамды елемеу шынайы сыйластыққа жатпайды.
Бүгінгі таңда ағайындықты сақтаудың мүмкіндігі көп. Алыстағы туысқа хабарласуға, ортақ отбасылық әңгіме құруға, үлкендердің естеліктерін жазып алуға болады. Балаларды туыстарымен таныстырып, бірге араласуына жағдай жасау да маңызды. Үй ішінде ағайынды үнемі жамандай беру баланың санасына жаттық сезімін орнықтырады. Ал үлкендердің бір-біріне құрметін көрген ұрпақ жақындықтың бағасын түсінеді. Осылайша бүгінгі жақсы қарым-қатынас келесі ұрпаққа жалғасатын өнегеге айналады.
Ағайын-туыспен тату болу — әр адамның күнделікті ниеті мен әрекетінен басталатын ізгі міндет. Туыстықтың беріктігі байлықпен емес, шынайы ықылас пен өзара сыйластықпен өлшенеді. Құран аяттары бізді туыстық байланысты сақтауға және араздасқан жандарды жарастыруға үндейді. Пайғамбарымыздың хадистері жақындарға жасалған жақсылықтың қадірін ұғындырады. Халық мақалдары бірліктің берекеге бастайтынын еске салады. Абайдың өсиеттері бір-бірімізді дос көріп, адамдық қасиетімізді жоғалтпауға шақырады. Сондықтан ренішті көбейтпей, мәселені сабырмен және ашық сөйлесіп шешуге ұмтылайық.
Үлкеннің көңілін сұрап, кішінің жағдайына қарайлауды өмірлік әдетке айналдырайық. Балаларымызға ағайынды құрметтеуді өз ісімізбен көрсетейік.
Ағайынның амандығын тілеп, татулығын сақтай білсек, отбасымыздың берекесі мен елдігіміздің тұғыры нығаяды.
«Аманқұл ата» мешітінің
найб имамы Оралкенұлы Данабек