АТАЛАР СӨЗІ - АҚЫЛДЫҢ КӨЗІ
Әр халықтың ғасырлар бойы жинаған рухани қазынасы бар. Қазақ халқы үшін сол қазынаның қастерлі бір бөлігі — ата-бабадан жеткен өнегелі сөздер. Олар өмірдің талай сынағынан өткен адамдардың тәжірибесін, жақсылық пен жамандық туралы түсінігін, келер ұрпаққа деген қамқорлығын бойына сіңірген. Аталар сөзі адамға адалдықты, сабырды, еңбекқорлықты, бірлікті үйретеді. Сондықтан «Аталар сөзі — ақылдың көзі» деген ұғым өткенді құрметтеумен ғана шектелмейді, ол бүгінгі өмірімізге бағыт беретін даналықты бағалауды білдіреді.
Қазақ қоғамында сөздің салмағы ерекше болған. Ел ішіндегі дауды шешкенде де, жас ұрпаққа тәрбие бергенде де, жұртты бірлікке шақырғанда да орынды айтылған ойға жүгінген. Үлкендер ұзақ насихаттың орнына қысқа әрі мағыналы сөзбен адамның санасына ой салған. Мұндай сөздер есте оңай сақталып, қажет кезінде адамның есіне түсіп отырған. Дегенмен аталар мұрасының құндылығы оның қысқалығында ғана емес, өмір шындығын дәл танытуында. Шындыққа негізделген өсиет уақыт өткен сайын мағынасын жоғалтпай, жаңа ұрпаққа да қызмет етеді.
Халқымыздың «Ақыл — жастан, асыл — тастан» деген мақалы даналықты тек жас мөлшерімен өлшеуге болмайтынын көрсетеді. Үлкеннің тәжірибесін құрметтеу мен жастың орынды пікірін тыңдау бір-біріне қайшы келмейді. Парасатты қария өзінен кішінің де жақсы ойын қабылдай біледі, ал зерделі жас үлкеннің көргенінен сабақ алады. Осылайша ұрпақтар арасында өзара үйрену қалыптасады. Аталар сөзіне құрмет дегеніміз — ойланудан бас тарту емес, бұрынғы тәжірибені түсініп, оның пайдалы жағын өмірге қолдану.
Құранда даналықтың қадірі жоғары бағаланады. «Бақара» сүресінің 269-аятында: «Ол хикметті (даналықты) қалаған пендесіне нәсіп етеді. Кімге даналық берілген болса, расында, оған қыруар игілік берілгені. Алайда (бұл ақиқатты) тек шынайы ақыл иелері ғана терең түсініп, ғибрат ала алады», — делінеді.
Бұл аят даналықтың адам үшін үлкен игілік екенін ұғындырады. Білімнің болуы маңызды, бірақ сол білімді орнымен пайдалану да қажет. Адам көп мәлімет біле тұра, ашу үстінде әділетсіз шешім қабылдауы немесе өзгенің көңілін жаралауы мүмкін. Ал парасатты жан сөзінің салдарын ойлап, шешімінің өзгелерге қалай әсер ететінін ескереді. Аталар өсиетіндегі сабыр, әділдік, ұстамдылық туралы ойлар осындай жауапты өмір сүруге жетелейді. Даналықтың пайдасы адамның ісінен көрінгенде ғана айқын сезіледі.
Атадан балаға берілетін тәрбиенің көркем үлгісі Құрандағы Лұқманның насихатынан да байқалады. «Лұқман» сүресінің 13-аятында: «Жүргеніңде һәм әр ісіңде байсалды бол! Сөйлегенде, дауысыңды қатты көтерме! Біле білсең, ең сүйкімсіз дауыс – (өңеші жыртылғанша ақыратын) есектің дауысы», — деді».
Бұл аяттағы негізгі өсиет — Алланы бір деп тану және Оған серік қосудан сақтану. Сонымен бірге әкенің баласына мейіріммен тіл қатып, маңызды ақиқатты түсіндіріп отырғанын көреміз. Өсиеттің жүрекке жетуіне оның мазмұнымен қатар айтылу әдебі де әсер етеді. Баланы кемсітіп, қорқытып сөйлеу оны тыңдаудан алыстатуы мүмкін. Ал ықыласпен айтылған сөз сенім қалыптастырып, сұрақ қоюға және түсінуге жол ашады. Үлкендердің ақылы мейіріммен ұштасқанда, оның тәрбиелік ықпалы күшейеді.
Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кішілерімізге мейірім көрсетпеген, үлкендерімізді құрметтемеген бізден емес», — деген. Хадистің мағынасы, «Жәмиғ әт-Тирмизи», №1919.
Бұл хадис үлкенге құрмет пен кішіге қамқорлықтың қатар жүруі керектігін білдіреді. Құрмет адамның сөзін бөлмей тыңдаудан, жағдайын сұраудан, қажет кезінде көмектесуден көрінеді. Ал үлкендердің жауапкершілігі — кейінгі буынға жанашырлық танытып, тәжірибесін түсінікті әрі әдепті түрде жеткізу. Екі жақтың осындай ықыласы болғанда ғана ұрпақтар арасындағы байланыс берік болады. Қарияның ақылы мен жастың талабы біріккен жерде отбасына да, қоғамға да пайда келетін іс туады.
Аталар сөзінің маңызды бір арнасы — тілге ие болу. Ашу үстінде айтылған ауыр сөз адамның көңілінде ұзақ сақталуы мүмкін. Орынсыз әңгіме досты алыстатып, ағайынның арасына реніш түсіреді. Сондықтан сөз сөйлеу мәдениеті адамның тәрбиесі мен парасатын танытады. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Кім Аллаға және ақырет күніне иман келтірсе, жақсы сөз айтсын немесе үндемесін», — деген. Хадистің тиісті бөлігінің мағынасы, «Сахих әл-Бұхари», №6136.
Бұл өсиет адамды сөйлер алдында ойлануға шақырады. Айтатын сөзіміз шындыққа сай ма, біреуге пайдасы бар ма, оны әдеппен жеткізе аламыз ба деген сұрақтар артық әңгімеден сақтайды. Бүгінде бұл жауапкершілік бетпе-бет сөйлесуде ғана емес, әлеуметтік желіде де қажет. Тексерілмеген хабар тарату, біреуді көпшілік алдында келемеждеу, ашумен пікір жазу да сөздің салдарын ойламаудан туады. Ескі өсиеттің жаңа ортада да маңызын сақтауы — оның адам мінезінің терең сырын танығанының белгісі.
Халықтың «Жақсы сөз — жарым ырыс» деген екінші мақалы да сөздің адамға әсерін аңғартады. Жылы лебіз шаршаған жанға демеу болып, өзіне сенімсіз адамның жігерін оятуы мүмкін. Баланың талпынысын байқау, қателескен жанға түзелуге мүмкіндік беру, үлкеннің еңбегін бағалау — жақсы сөздің күнделікті көріністері. Бірақ жақсы сөйлеу жалған мақтауды білдірмейді. Шынайы сөз адамды алдамайды, қайта оның жақсы қасиетін байқап, соны дамытуына көмектеседі. Сондықтан тілдің тазалығы мен ниеттің тазалығы қатар жүргені дұрыс.
Аталар даналығын терең түсіндірген ойшылдардың бірі — Абай Құнанбайұлы. Ол он тоғызыншы қара сөзінде: «Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады», — дейді. Бұл тұжырым тыңдай білудің маңызын ашады. Адам барлық тәжірибені өз басынан өткізуге міндетті емес, өзгенің көргенінен де сабақ ала алады. Үлкендердің адал еңбек, уәдеге беріктік, жауапкершілік туралы әңгімесін ой елегінен өткізу көптеген қателіктің алдын алуға көмектеседі.
Абай осы қара сөзінде естіген жақсы нәрсені ескеріп, жаманнан сақтанудың қажеттігін де түсіндіреді. Демек, өсиетті жаттап алу жеткіліксіз, оның мағынасын мінезге айналдыру қажет. Адалдық туралы сөзді құрметтей отырып, күнделікті істе өтірік айтсақ, даналықтың пайдасын толық көрмейміз. Сабырды бағалаймыз деп жүріп, жақынымызға үнемі ашумен сөйлесек, сөз бен іс алшақтайды. Абайдың ойы адамды өзіне есеп беруге жетелейді: білгенім мен істегенім қаншалықты сәйкес келеді деген сұрақты алға қояды.
Шәкәрім Құдайбердіұлы да адамдықтың өлшемін ар мен еңбекке байланыстырады. Ақын «Адамдық борышың» өлеңінде:
«Адамдық борышың —
Халқыңа еңбек қыл.
Ақ жолдан айнымай,
Ар сақта, оны біл», — деп жазады.
Бұл жолдар адамды өз пайдасымен ғана шектелмеуге шақырады. Қоғамға пайдалы болу міндетті түрде үлкен қызмет атқарудан басталмайды. Өз жұмысын адал орындау, балаға дұрыс тәрбие беру, мұқтаж жанға көмектесу, ортақ мүлікке ұқыпты қарау да — елге қызмет етудің жолдары. Шәкәрім өсиетінде еңбектің өзі де арға сүйенуі керек. Өзгеге қиянат жасап жеткен табыс адамдық міндетті өтей алмайды. Сондықтан мақсатқа ұмтылғанда оның жолының да адал болуын ойлау қажет.
Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек», — деген. Осы қысқа тұжырымда адамның да, халықтың да дамуына қажет үш бағыт көрсетілген. Оқу адамның танымын кеңейтеді, кәсіп еңбекті нәтижеге айналдырады, ал бірлік ортақ мақсатқа жетуге мүмкіндік береді. Бұл сөздер жас ұрпақты құр арманмен шектелмей, әрекет етуге үндейді. Аталар мұрасы осылайша өткенді еске түсірумен қатар, болашаққа дайындалуға да көмектеседі.
Даналық сөздерді отбасылық тәрбиеде қолданудың қарапайым жолдары көп. Баламен бірге бір мақалдың мағынасын талқылап, оны күнделікті жағдаймен байланыстыруға болады. Мысалы, бала уәдесін орындамай қалса, оны бірден ұялтудың орнына, уәденің не үшін маңызды екенін сөйлескен пайдалы. Атасы мен әжесінің өмір жолын тыңдау да еңбек пен төзімнің нақты мысалын көрсетеді. Осындай әңгімеде бала тек ақыл естіп қоймай, өз әулетінің тарихын таниды. Үлкендердің айтқанын ісімен көрсетуі сол тәрбиенің сенімділігін арттырады.
Қазіргі ақпарат көп заманда аталар сөзін түсініп оқу ерекше маңызды. Кез келген әсерлі сөйлемді белгілі тұлғаға теліп, тексермей тарата беруге болмайды. Дәйексөздің авторын, шыққан еңбегін анықтау — мұраға деген жауапкершілік. Сондай-ақ бұрын айтылған әр пікірді жағдайға қарамай қолданудан гөрі, оның мәнін түсіну қажет. Адамды әділдікке, білімге, мейірімге және адал еңбекке жетелейтін өнегені саналы түрде жалғастырғанда ғана рухани сабақтастық сақталады. Аталар сөзіне көрсетілген ең үлкен құрмет — оны өміріміздегі жақсы істермен жалғастыру.
Қорытынды
Аталар сөзі — халқымыздың өмір тәжірибесін сақтаған қымбат рухани мұра. Ол адамды адалдыққа, сабырға, еңбекке және жауапкершілікке тәрбиелейді. Құран аяттары даналықтың қадірін танытып, ұрпаққа дұрыс бағыт берудің маңызын көрсетеді. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистері үлкенді құрметтеуге, кішіге мейірім танытуға және жақсы сөйлеуге үндейді. Халық мақалдары күрделі өмірлік ақиқатты қысқа да түсінікті жеткізеді. Абай естіген өнегені ескеріп, оны іс жүзінде қолдануға шақырады. Шәкәрім ар сақтап, халыққа еңбек етуді адамдық борыш деп түсіндіреді. Ахмет Байтұрсынұлы оқу, кәсіп және бірліктің өркендеуге бастайтынын ұғындырады. Сондықтан даналардың мұрасын оқып қана қоймай, оның мағынасын күнделікті әрекетімізде жүзеге асырайық.
Аталар аманатын осылай жалғастырсақ, парасатты ұрпақ тәрбиелеп, елдің рухани байлығын арттыра аламыз.
«Аманқұл ата» мешітінің ұстазы
Мырзахмет Сейдахмет