БАТАСЫЗ ЕЛ – БАҒАНСЫЗ
Қазақ халқының рухани дүниесінде бата – ізгі тілек пен ақ ниеттің, үлкенге құрмет пен кішіге өнегенің айрықша көрінісі. «Батасыз ел – бағансыз» деген халық даналығы берекелі қоғамның негізі рухани сабақтастықта, ата-ана мен қарияның ақыл-өсиетінде екенін аңғартады.
Бата – жай ғана көркем сөз емес, ұрпақты жақсылыққа үндейтін тәрбиелік дәстүр. Қазақ даласында ислам діні ғасырлар бойы халықтың тұрмыс-тіршілігімен, әдеп-ғұрпымен үйлесім тауып, имандылық пен адамгершіліктің берік арқауына айналды. Бата беру дәстүрі де осы рухани үндестіктің жарқын мысалы. Исламдағы дұға – пенденің Жаратушыдан жақсылық, амандық және береке тілеуі. Ал қазақтың батасы сол дұға мәдениетінің ұлттық тіл мен дәстүрдегі тағылымды көрінісі болып қалыптасты.
Қасиетті Құранда: «Раббымыз! Бізге дүниеде де жақсылық, ақыретте де жақсылық бер және бізді от азабынан сақта!» деп дұға ету үйретіледі (Бақара сүресі, 201-аят). Бұл аят адамның өзі мен өзгелерге игілік тілеуінің исламдағы маңызды орнын көрсетеді. Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) де адамдарға ізгі дұға жасап, жақсылық тілеудің өнегесін қалдырған. Сондықтан батаның мазмұны Алладан игілік сұрауға, адалдыққа және ізгі амалға бағытталуы тиіс.
Халқымызда ақ бата сапарға шығарда, шаңырақ көтергенде, дүниеге сәби келгенде, дастарқан басында және елдік маңызды істердің алдында беріледі. «Өркенің өссін», «Ырысың тасысын», «Еліңе елеулі, халқыңа қалаулы бол» деген тілектер жас буынның бойына жауапкершілік, еңбекқорлық, отансүйгіштік қасиеттерін сіңіреді. Бата алған жас үлкеннің сөзін тыңдауға, ата-анасын қадірлеуге, қоғамға пайдалы азамат болуға талпынады.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы дәріптейтін дәстүрлі ислам құндылықтарының өзегінде имандылық, ізгі мінез, отбасы бірлігі, үлкенге құрмет, кішіге ізет және ел ынтымағы секілді ұстанымдар бар. Осы тұрғыдан алғанда бата мәдениетін жаңғырту – ұлттық мұраны сақтаумен қатар, қоғамдағы мейірім мен өзара сыйластықты нығайтудың маңызды жолы. Әсіресе отбасында ата-әженің ақ батасын тыңдау, оның мағынасын балаларға түсіндіру ұрпақтар арасындағы байланысты бекемдейді.
Сонымен бірге батаны шариғаттағы дұғамен байланыстыра отырып, оның мәнін дұрыс түсіндірген жөн. Береке мен жақсылықты беруші – бір Алла. Бата беруші адам сол игілікті Жаратушыдан тілейді. Демек, батаның қадірі оны ерекше тылсым күшке балауда емес, шынайы ниетте, жақсы сөзде және дұғада жатыр. Бұл түсінік дәстүрді құрметтеу мен діни сенімді дұрыс ұстанудың үйлесімді үлгісі саналады.
Бүгінгі жаһандану дәуірінде жастардың тарихи жады мен рухани тамырын сақтаудың маңызы арта түсті. Ұлттық дәстүрді дінге қарсы қою немесе діни құндылықтарды халықтың мәдени мұрасынан бөліп қарау қоғамдағы рухани сабақтастыққа кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан мешіт мінберінде, отбасылық тәрбие мен ағартушылық кездесулерде батаның тәрбиелік мәнін байыппен түсіндіру – игілікті іс.
Қорыта айтқанда, бата – қазақтың ғасырлар бойы қастерлеген рухани қазынасы, ал оның түпкі мұраты – адамға жақсылық тілеу. Баталы шаңырақта сыйластық, баталы ортада береке, баталы елде бірлік салтанат құрады. Ендеше, ата-бабамыздан жеткен ақ бата дәстүрін ұлықтап, оның ізгі мазмұнын жас ұрпақтың жүрегіне жеткізу – баршамызға ортақ аманат.
Алатау ауданы
“Мырзахмет” мешітінің имамы Азамат Төлепов