ДОМБЫРА ШЕРТУ ХАРАМ БА?

Өкінішке қарай, соңғы кездері кейбір дін ұстанған қауым арасында қазақтың ұлттық аспабын шариғатқа қайшы дейтін сөздер айтылып қалып жатады. «Адам білмегеніне дұшпан» демекші, әдетте мұндай жаңсақ ой домбыра жайлы хабары жоқ жаннан туады. Ендеше, ойын-сауық және музыка жайлы шариғатымызда айтылған бірқатар деректерге назар аударайық. Музыка мен әуенге қатысты риуаят көп. Ең кең тараған деректерге талдау жасап көрейік.

Айша анамыз (Алла оған разы болсын) бір ансар қызды ұзатады. Сонда Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын): «Ей, Айша! Ойын-сауық (музыка) болды ма? Ансарлар ойын-сауықты жақсы көреді» деген екен (Имам Бұхари). Табиғин Амир ибн Сағд былай әңгімелейді: «Құрада ибн Кағб және Әбу Масғұд Ансари тойда отырғанда кірдім. Сол жерде ән айтылып жатқан. Мен: «Уа, Алла елшісінің қос сахабасы! Бәдір шайқасының батырлары! Сіздер отырған жерде осылай жасалады ма?!» дедім. Екеуі: «Қаласаң отыр, бізбен бірге тыңда. Қаласаң, кет. Бізге тойда ойын-сауық етуге рұқсат етілген» деп жауап берді» (Имам Насаи).

Келесі бір риуаятта: «Некеде адал мен арам арасын дағыра мен дауыс ажыратады» делінген (Тирмизи, Ибн Мажа, Насаи). Бұл хадистегі дағыра музыкалық аспап, ал дауыс ән-күй. Табиғин Нафиғ ұстазы, сахаба Абдулла ибн Омар (Алла оған разы болсын) хақында былай әңгімелейді: «Ибн Омар сырнайдың үнін естігенде екі құлағына саусағын тығып, көлігін басқа бағытқа бұрды да: «Ей, Нафиғ! Естіп тұрсың ба?» – деді. Мен: «Иә» дедім. Осылай жүріп кете бердік. Сосын: «Жоқ, естілмейді» дегенімде құлағынан қолын алып: «Пайғамбармен (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бірге болғанымда осындай үнді естігенде осылай еткен еді» дейді (Ахмед, Әбу Дауд, Ибн Мажа). Ал хафиз Ибн Хазм кітабында Мұхаммед ибн Сирин дерегінде Абдулла ибн Омар (Алла оған разы болсын) саз тартатын күң әйелдің әуенін естігендігі жайлы риуаят етіледі. Жоғарыдағы риуаят легін салыстыратын болса, әуенді түбегейлі тыйым салынған деп айтуға келмейді.

Ұқба ибн Амир (Алла оған разы болсын) риуаят еткен хадисте: «Ер кісінің садақ ату, ат баптау және әйелімен уақыт өткізуінен басқа әрбір нәрсе бос, жалған» делінген.(Ахмед, Тирмизи, Ибн Мажа). Осы хадистегі «жалған» сөзіне сүйеніп, әуенді және музыканы харам дейтіндер бар. Алайда хадистегі «жалған» сөзінің мағынасын ғалымдар «пайдасы жоқ» деп түсіндірген. Соған сүйене отырып, зиянды болмаған және міндетті іске кедергі болмайтын әрбір (спорт, музыка және т.б.) сауық түрі – мубах, яғни ерікті іс түріне жатады деген.

Сахаба Әбу Дардә (Алла оған разы болсын): «Мен ақиқатқа көмек беретін жалған (бос, ешбір зияны жоқ іс-әрекет) бір нәрсемен жанымды тынықтырамын», – дейді екен. Сахабаның «жалған» деп тұрғаны ниетке жараса үкімі өзгеретін жайт. Ойы мен мақсаты жымысқы болса күнәға айналады. Ниеті түзу, ойы таза болса ізгілік болатын іс.

Музыка және әуенге қатысты риуаяттарға талдау жасаған хадисші ғалым Ибн Хазм: «Кісі әуен тыңдауын күнә іске арқау етсе – пасықтық. Әуеннен басқа істе де дәл осылай. Ал (музыка, әуен тыңдаумен) жанын тыныштандырып, құлшылыққа қуат алмақ боп, онымен ізгілікке өзін жігерлендіру болса – ол ізгі адам. Әрі оның бұл әрекеті жақсылық болмақ. Ал енді (музыка тыңдаумен) құлшылықты мақсат етпесе, сондай-ақ күнәні де ниет етпесе, оның бұл әрекеті шариғат кешіретін бос әрекет болмақ. Бұл адамның бау-бақшада серуендеуі, есік алдында демалып отыруы сияқты жай іс-қимылы сияқты болмақ», – деген (Мухаллә 9/60).

«Әннің де естісі бар, есері бар,

Тыңдаушының құлағын кесері бар.

Ақылдының сөзіндей ойлы күйді

Тыңдағанда көңілдің өсері бар...» деген хәкім Абайдың сөзі музыка мен әуенге берілген өлшем іспетті.

Десе де шариғат атынан сөйлемес бұрын мына жайтты ескеріп жүрсек игі. Имам Шафиғи «Әл-Үмм» еңбегінде былай жазады: Әбу Ханифаның шәкірті Әбу Юсуф: «Білім иелері болған біздің шейхтардың көзін көрдім. Олар Алланың кітабында ашық және ешбір тәпсірсіз болған мәселеден басқа бұл адал, бұл харам деп пәтуа беруді жақтырмайтын».

Ал Әбу Сәғләбә Хушәни (Алла оған разы болсын) риуаят еткен хадисте: «Ақиқатында Алла Тағала парыздарды бұйырды, салғырттық етпеңдер. Жазаларды бекітті, шектен шықпаңдар. Тиымдар жасады, одан өтпеңдер. Ал кейбір нәрселер жайлы үндемеді, ұмытқандықтан емес сендерге деген мейірімнен, оны қазбаламаңдар» делінген (Дарақұтни).

Міне, бұл хадис асыл дініміздің болмысын көрсетеді. Бұл жерде Ислам шариғаты толығымен қамтылған. Ислам шариғатының негіздері мен тармақтарына қатысты басты ереже осы хадисте айтылуда.

Исламдағы үлкен ғалымның бірі Имам Шәфиғи: «Өлең ол бір сөз. Сондықтан оның жақсысы жақсы, жаманы жаман», – деген. Имам Әбду әл-Ғани ән-Нәбулуси әл-Ханафи: «Музыкалық аспаптардан шығатын дыбыс харам емес. Өйткені құстардың сайрағаны да әуен. Ғалымдардың бір ауызды келісімімен құстың әуені харам емес. Ал егер ол бекершілік, харам нәрселермен араласса сол уақытта тыйым салынады», – деген.

Ислам ғұламаларының пікірі бойынша, ізгілікті насихаттау, халықты отансүйгіштікке, имандылыққа, бірлік пен адамгершілікке шақыру мағынасында айтылған әнге рұқсат. Ал адамға жаман ой тастайтын, мысалы арақ пен әдепсіз іске үндейтін ән айтуға шариғатымыз тыйым салған.

Ғұлама Абдул-Ғани ән-Нәбулуси өзінің кітабында: «Пайғамбарымыздың кейбір хадистеріндегі әуенге байланысты тыйымдар осындай теріс бағытқа жетелейтін әуендерге байланысты болса керек» (әл-Имамул-әкбар Махмуд Шәлтут, Әл-Фәтаауа. 355-бет) деп жазады. Ірі ғалым Иззуддин Ибн Абдуссаламнан музыкалық аспаптардың үкімі жайында пәтуа сұрағанда ол кісі: «Бұл – мубах)», – деп жауап берген. Мубах деген сөз орындаса да, орындамаса да сауап не күнә жоқ деген мағынаны білдіреді.

Сан ғасырдан бері Ислам дінін ұстанып келе жатқан қазақ халқы ұлттық аспабымыз домбыра арқылы ән, терме-толғау шырқап, тыңдаушыны имандылыққа, ізгілікке, адамгершілікке, Отанды қорғауға, ата-анамызды қадірлеуге шақырған. Жырауларымыз ел басына күн туған шақта батырларымызды жігерлендіру мақсатында қара домбыраны қолға алып, жыр айтып, Отанды қорғауға үндеген. Бұл жырлар жауангерлерімізге рух берген.

«Екі ішектің бірін қатты, бірін сәл-пәл кем бұра.

Нағыз қазақ – қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра!

Білгің келсе біздің жайды, содан сұра тек қана:

Одан асқан жоқ шежіре, одан асқан жоқ дана!» деп Қадыр Мырза-Әлі ақын айтқандай, домбыра – көненің көзі, бабадан қалған асыл мирас, құнды қазына, ұлттық рухымыз.

Төлеби ОСПАН,

Алматы қаласының бас имамы

Мұнара газеті