ПАЙҒАМБАРЫМЫЗ МҰХАММЕДТІҢ (ﷺ) ХАДИСІНЕН ТАҒЫЛЫМ

Әбу Мұса әл-Әшғари (р.а.) жеткізген хадисте Пайғамбарымыз Мұхаммед (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) Алла Тағала тарапынан өзіне берілген білім мен тура жолдың адамзатқа тигізер пайдасын жаңбырдың жерге жауып, тіршілікке нәр беруімен салыстырады. Ол хадисте былай дейді: «Алла Тағаланың маған берген тура жолы мен білімі жерге жауған мол жаңбырға ұқсайды. Жаңбыр жауған жердің бір бөлігі құнарлы топырақ; ол жаңбыр суын бойына сіңіріп, мол шөп пен өсімдік өсіреді. Оның бір бөлігі суды сіңірмей, бетінде ұстап тұратын құнарсыз жер. Алла адамдарға сол жерде жиналған судан пайда табуға мүмкіндік береді. Олар оны өздері ішеді, малдарын суарады және жерін егіс етеді. Жаңбыр жауатын тағы бір жер бар, бірақ ол жазық, құнарсыз жер, онда өсімдіктер өспейді. Ол суды ұстамайды да, шөп те шығармайды. Бұл Алланың дінін түсініп, Алланың менімен жіберген тура жолы мен білімінен пайда көретін, оны үйреніп, үйрететін адаммен, Алланың менімен жіберген тура жолын қабылдамай, оған құлақ аспайтын адамның мысалы», – деген. (Бұхари, «Ілім», 20; Мүслим, «Фәдайыл», 15).

Бұл хадис – Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) көркем сөз саптауы мен терең мағынаны қарапайым мысал арқылы жеткізудегі ерекше шеберлігін көрсететін тағылымды хадистердің бірі. Ол адамға берілген білімнің, әсіресе Алланың діні мен тура жолына қатысты білімнің қандай нәтижеге жеткізетінін табиғаттағы жаңбыр мен жердің байланысы арқылы түсіндіреді.

Хадистің басында Пайғамбарымыз (оған алланың салауаты мен сәлемі болсын) Алла Тағала тарапынан өзіне «тура жол мен білім» берілгенін айтады. Мұндағы тура жол – ақиқатты іздеу, ақиқатты тану, оны қабылдау және сол жолмен жүру деген мағыналарды білдіреді. Ал білім – адамға ақ пен қараны, дұрыс пен бұрысты ажыратуға мүмкіндік беретін үлкен нығмет. Сондықтан тура жол мен білімді бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Білім адамды ақиқатқа жетелесе, тура жол сол білімді дұрыс бағытта қолдануға мүмкіндік береді.

Адам баласына білімнің берілуі – үлкен жауапкершілік. Себебі білім тек білу үшін емес, өмірде қолдану үшін беріледі. Адам қандай да бір ақиқатты танығаннан кейін оны өз өміріне енгізуге, мінез-құлқына, қарым-қатынасына, іс-әрекетіне әсер етуге тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, хадистегі жаңбыр бейнесі – Алланың адамзатқа жіберген ілімі мен хидаятының, ал жер – адам жүрегінің бейнесі.

Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) осы хадис арқылы адамдардың білім мен тура жолды қабылдауына қарай әртүрлі болатынын үш түрлі мысалмен түсіндіреді.

Бірінші топ – білімді қабылдап, оны өз өмірінде амалға асыратын және өзгелерге жеткізетін адамдар. Олар хадистегі құнарлы топыраққа ұқсайды. Құнарлы жер жаңбыр суын өз бойына сіңіреді. Содан кейін одан шөп, өсімдік, жеміс-жидек өсіп, көптеген тіршілік иесі пайда көреді. Дәл сол сияқты мұндай адамдар да білімді жүрегіне қабылдап, оны амалға айналдырады әрі өзгелерге үйретеді. Олардың игілігі өздерімен ғана шектелмейді. Бұл – ең жоғары деңгей. Себебі адам бір нәрсені біліп қана қоймай, білгенін өмірінде көрсетіп, айналасына пайдасын тигізе білсе, оның білімі берекелі болады. Ислам тарихына қарасақ, мұндай адамдардың ең көрнекті үлгісі – Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) сахабалары. Әбу Бәкір (р.а.), Омар (р.а.), Осман (р.а.), Әли (р.а.), Хадиша (р.а.), Айша (р.а.) және басқа да сахабалар Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) өнегесін көріп, оның үйреткендерін өз өмірлеріне арқау етті. Олар Исламды сөз жүзінде ғана қабылдап қойған жоқ, керісінше оның қағидаларын өмірлерінің мәніне айналдырды. Өздері үйренді, амал етті және кейінгі ұрпаққа жеткізді. Құран Кәрімде сахабалар мен олардың жолын жалғастырған ізгі жандар туралы: «Мұхажирлер мен ансарлардан алғаш иман келтіргендер және жақсылықта оларға ергендерге Алла разы болды. Әрі олар да Аллаға разы болды...» – деп баяндалады (Тәубе сүресі, 100-аят).

Сахабалардың Пайғамбарымыздан (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) алған білімі мен тәрбиесі кейінгі ұрпақтарға аманат болып жетті. Олардың Ислам жолындағы еңбегі мен табандылығының арқасында дін ілімі кең тарады. Кейінгі ғасырларда табиғиндер, табиғиндерден кейінгі ғалымдар мен ғұламалар осы аманатты жалғастырды. Олардың қатарында Имам Ағзам Әбу Ханифа, Имам Бұхари, Имам Мүслим, Имам Шафиғи, Имам Нәуәуи, Имам Ғазали секілді ұлы ғалымдарды атауға болады. Олар Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) хадистері мен сүннетін зерттеп, жинақтап, кейінгі ұрпаққа жеткізді. Ғасырлар бұрын өмір сүргеніне қарамастан, олардың еңбектері бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтқан жоқ. Бұл – білімнің адамнан адамға, ұрпақтан ұрпаққа жеткізілгенінің айқын көрінісі.

Қазақ даласындағы мұсылмандық мәдениет пен рухани мұраға да осы тұрғыдан қарауға болады. Қожа Ахмет Ясауи, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашқари, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы сынды ойшылдар адамгершілік, иман, білім, тәрбие, адалдық пен ізгілік мәселелерін өз еңбектерінде кеңінен қозғаған. Олардың мұрасы халқымыздың рухани дүниесінің қалыптасуына үлкен ықпал етті.

Екінші топ – білімді қабылдап, оны өзгелерге жеткізетін, бірақ өз білгенін толық амалға айналдыра алмайтын адамдар. Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) оларды жаңбыр суын бойына сіңірмей, жинап ұстап тұратын жерге ұқсатады. Мұндай жердің өзі өнім бермегенімен, оның үстіне жиналған су адамдар мен жан-жануарларға пайдасын тигізеді.

Бұл мысалдан білімнің тек сөзбен айтылып қана қоймай, адамның өз болмысына әсер етуі керектігін түсінеміз. Кейде адам жақсы сөз айтады, дұрыс нәрсені үйретеді, өзгелерге пайдалы кеңес береді, алайда сол айтқанына өзі толықтай амал етпеуі мүмкін. Мұндай адамның өзгелерге тигізген пайдасы болғанымен, хадистегі бірінші топтағы адамдармен салыстырғанда дәрежесі төмен.

Бұл жерде әрбір мұсылман өзіне: «Мен білгенімді қаншалықты өмірімде қолданып жүрмін?» деген сұрақ қоюы керек. Себебі білімнің қадірі оның көптігінде ғана емес, оның адамды жақсы жаққа өзгертуінде.

Үшінші топ – білім мен тура жолды қабылдамайтын, оған қызығушылық танытпайтын адамдар. Олар хадисте су да ұстамайтын, шөп те шығармайтын құнарсыз жерге ұқсатылады. Жаңбыр жауғанымен, ол жерге ешқандай пайда бермейді.

Бұл – ақиқатты естісе де, оны қабылдауға талпынбайтын, білім алуға ұмтылмайтын адамның бейнесі. Мұндай адамға қанша пайдалы кеңес айтылса да, егер оның жүрегі жабық болса, сол білімнен ешқандай нәтиже шықпауы мүмкін.

Осы үш мысал арқылы Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) бізге өте маңызды бір ақиқатты үйретеді: бірдей білімді естіген адамдардың одан алатын пайдасы әртүрлі болуы мүмкін. Мұның себебі – адамның жүрегіндегі ниетіне, ықыласына және сол білімге деген қарым-қатынасына байланысты.

Бүгінгі таңда білім алудың мүмкіндігі бұрынғыдан әлдеқайда көп. Кітапхана, интернет, түрлі дәрістер мен білім беру платформалары арқылы адам қалаған ақпаратын тез таба алады. Алайда ақпараттың көп болуы адамның міндетті түрде білімді әрі парасатты болатынын білдірмейді. Ең маңыздысы – алған білімнің жүрекке сіңіп, мінез-құлыққа әсер етуі.

Сондықтан осы хадис қазіргі заман адамы үшін де аса маңызды. Біз дін туралы көп нәрсе естуіміз мүмкін, көптеген уағыздар тыңдап, кітаптар оқып, түрлі мәліметтер білуіміз мүмкін. Бірақ сол білім біздің ата-анамызға деген қарым-қатынасымызды, отбасымызға деген жауапкершілігімізді, адалдығымызды, сабырымызды, адамдарға деген мейірімімізді өзгертпесе, онда біліміміздің пайдасы туралы ойланғанымыз жөн.

Құран Кәрімде: «Шын мәнінде, менің намазым, құлшылығым, тіршілігім және өлімім бүкіл әлемнің Раббысы Алла үшін» (Әнғам сүресі, 162-аят) деп баяндалады. Бұл аят мұсылман адамның өмірі тек белгілі бір уақытта орындалатын құлшылықтардан тұрмайтынын көрсетеді. Оның бүкіл тіршілігі Алланың разылығына бағытталуы тиіс.

Осы жерде әрқайсымыз өзімізге шынайы сұрақ қоюымыз керек: «Мен хадисте айтылған үш топтың қайсысына ұқсаймын?»

Егер алған білімімізді жүрегімізге сіңіріп, өмірімізге енгізіп, айналамыздағы адамдарға пайда келтірсек – құнарлы жерге ұқсаймыз. Егер білім алып, оны өзгелерге айтып жүргенімізбен, өзіміз амал етуге келгенде әлсіздік танытсақ – екінші топқа жақынбыз. Ал егер ақиқатқа құлақ аспай, білімге қызықпай, дін мен рухани құндылықтарды қажетсіз деп есептесек – хадистегі үшінші топтың сипатына жақындай түсеміз.

Сондықтан бұл хадис бізді өзгелерді бағалауға емес, ең алдымен өзімізге есеп беруге шақырады. «Мен қандай мұсылманмын?», «Менің иманым мінезімнен көріне ме?», «Білгенімді амалға асырып жүрмін бе?», «Менің білімім өзгелерге пайдасын тигізіп жатыр ма?» деген сұрақтар әрбір адамның өзін-өзі тәрбиелеуіне себеп болуы керек.

Пайғамбарымыз Мұхаммедке (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) деген сүйіспеншілік те тек сөзбен білдірілмеуі тиіс. Оны жақсы көру – оның сүннетін тану, мінезін үйрену, айтқан өсиеттеріне құлақ асу және сол өнегені өмірде көрсету. Пайғамбарымыздың (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) дүниеден өткеніне көптеген ғасыр өтсе де, оның адамзатқа қалдырған өнегесі мен ілімі әлі күнге дейін өз маңызын жоғалтқан жоқ. Ендеше, осы хадис әрбірімізді білімге ұмтылуға, ақиқатты іздеуге, білгенімізге амал етуге және пайдалы білімді өзгелермен бөлісуге үндейді. Нағыз білім – адамды өзгертетін білім. Нағыз иман – адамның сөзі мен ісінен көрінетін иман. Ал ең ізгі адам – өзі үйреніп қана қоймай, білгенін өзгелердің игілігіне жарата алатын адам.

Бостандық ауданы

        «Байкен» мешітінің

       наиб имамы Саясат Көкенай